Rəhbərin faciəli ölümü: İranda siyasət və xarici siyasət üçün fəsadlar

İran prezidenti İbrahim Rəisi Azərbaycanda müştərək bənd layihələrinin açılışı zamanı baş verən qəza nəticəsində ölkə daxilində və xaricində balansları sarsıtaraq həyatını itirib. Qəza günü Rəisi Azərbaycan prezidenti İlham ƏliyevləAras çayında layihələrdə iştirak edib.

Helikopter qəzası və təəccüblü təfərrüatlar

Qız qalası və Xudafərin bəndinə səfərlərini başa vuran İran nümayəndə heyəti üç vertolyotla Taizə qayıtmaq üçün yola düşüb. Rəisinin mindiyi Bell 212 tipli helikopterdə yüksək rütbəli dövlət rəsmiləri də olub. Uçuşun bölgədə güclü duman və yağışa baxmayaraq baş verməsi qəzanın gedişi ilə bağlı kritik element hesab edilib.

Helikopterlər Şərqi Azərbaycanın Verzekan rayonu yaxınlığında hərəkət edirdi. Bu arada Rəisinin də olduğu helikopter digərlərindən ayrılıb. İki helikopter təhlükəsiz eniş edərkən, Rəisiyə məxsus helikopter yoxa çıxdı.

Axtarış-Xilasetmə Çabaları və Nəticələr

Qəzadan sonra genişmiqyaslı axtarış-xilasetmə əməliyyatı başladılıb. Lakin kobud ərazi və əlverişsiz hava şəraiti işi çətinləşdirib. Türkiyənin sifarişli olduğu Akıncı İHA-nın köməkliyi ilə 15 saatlıq gərgin iş nəticəsində mayın 20-də səhər saatlarında helikopter qalıqlarına çatdırılıb. Helikopterdəki bütün sərnişinlərin həyatını itirdiyi təsdiqlənib.

İran administrasiyası 5 günlük milli matəm elan edib. Tehran, Qum, Məşhəd və Təbrizdə keçirilən dəfn mərasimlərinə minlərlə insan qatılıb. Rəisin cənazəsi Məşhəddəki İmam Rza türbəsində dəfn edilib.

Mümkün səbəblər və rəsmi açıqlamalar

Qəzadan sonra sui-qəsd və ya təxribat iddiaları gündəmə gəlib. Lakin bu iddialar rəsmi təsdiqini tapmayıb və konkret sübut təqdim edilməyib. İran Baş Qərargahı qəzanın sıx duman, pis hava şəraiti və dağlıq ərazidə görmə qabiliyyətinin itirilməsi səbəbindən baş verdiyini açıqlayıb. Hesabatda xarici müdaxilə imkanlarının aşkar edilmədiyi bildirilib.

Rəzirin vəfatı və onun siyasi nəticələri

Rəzirin ölümündən sonra İranda növbədənkənar seçkilərə qərar verilib və 2024-cü ilin yayında keçirilən seçkilərdə Məsud Pezeşkiyan qalib gəlib. Yeni administrasiya iqtisadi problemlərə və daxili sabitliyə yönəlmiş siyasət yürütsə də, xarici siyasətin əsas xəttlərində ciddi dəyişikliklər baş vermədi.

Lakin İsrail və ABŞ ilə gərginlik iki dəfə birbaşa müharibəyə çevrildi. 12 günlük və 40 günlük müharibələr adlanan bu münaqişələr prosesi çətinləşdirib. Daxili siyasətdə təhlükəsizlik qurumlarının təsiri davam edərkən, yeni administrasiya iqtisadi sabitliyə və sosial gərginliyin azaldılmasına üstünlük verdi.

Nüvə Proqramı və Gələcək İmkanlar

İranın nüvə proqramı Reisidən sonrakı dövrdə beynəlxalq danışıqlar və çəkindirmə balansında davam etdi. Lakin beynəlxalq mübahisələr hələ də həllini tapmayıb. Rəisidən sonra başlayan idarəçilik dövrü dil və prioritetlərin qismən dəyişməsinə səbəb oldu.

İqtisadi problemlərə diqqət çəkən yeni rəhbərlik Rəisi dövründə hazırlanan "məcburi hicab qanunu" kimi qanunları tətbiq etməkdən çəkindi və internet məhdudiyyətlərini qismən qaldırdı.