Srebrenitsa soyqırımının 31-ci ildönümü: Avropanın ortasındakı aramsız ağrı və mavi kəpənəklərin sirri

Tarixlər 11 iyul 1995-ci ili göstərdikdə, bəşəriyyət tarixi onun ən qaranlıq səhifələrindən birinin şahidi oldu. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Avropa qitəsində ən böyük kütləvi qətl kimi qeydə alınan Srebrenitsa soyqırımından düz 31 il keçir. Serb qüvvələri tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilən ən azı 8372 bosniyalı mülki vətəndaşın ağrısı bütün dünyada, xüsusilə Bosniya və Herseqovinada təzə olaraq qalır.

Yuqoslaviya 1986-1992-ci illər arasında qanlı vətəndaş müharibələri ilə parçalandıqdan sonra Bosniya və Herseqovina müdrik liderAliya İzzetbeqoviçin rəhbərliyi ilə keçirilən referendumla müstəqilliyini elan etdi. Bu müstəqillik qərarı ABŞ, Qərb dövlətləri və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) tərəfindən rəsmən tanındı. Lakin Serb qüvvələri bu qərarı qəbul etməyib və bölgədəki müsəlman bosniyalıları və xorvatları tamamilə təmizləmək üçün hərbi əməliyyata başlayıb. Qısa müddətdə bir çox Bosniya şəhərləri Serb işğalı altında qaldı.

"Bosniya qəssabı" Ratko Mladiç və tarix yazan xəyanət

Hərbi cinayətkar serb generalı Ratko Mladiçin komandanlığındakı qoşunlar 11 iyul 1995-ci ildə Srebrenitsaya daxil oldu. Sağ qalmaq üçün BMT bazasına Hollandiya əsgərlərinin himayəsi altına sığınan mülki şəxslər böyük bir xəyanətlə üzləşdilər. Hollandiya sülhməramlıları sığınacaq tapan köməksiz insanları öz əlləri ilə Serb qüvvələrinə təhvil veriblər.

Daha sonra beynəlxalq məhkəmələrdə mühakimə olunan və ömürlük həbs cəzasına məhkum edilən "Bosniya qəssabı" ləqəbli Mladiçin şəhəri ələ keçirdiyi gün kameralara düşən sözləri az qala yaxınlaşan vəhşiliyin xəbərçisi idi. Serb bayramı ərəfəsində bu qələbəni serb millətinə təqdim etdiyini bildirən Mladiç, "Nəhayət, bu torpaqlardakı türklərdən (Bosniya müsəlmanlarından) qisas almağın vaxtıdır" dedi və soyqırım əmrini verdi.

Serb əsgərləri şəhərdəki hərbi yaşda olan bütün kişiləri avtobuslara mindirərək edam yerlərinə göndərirdilər. Daha sonra qadın, uşaq və qocadan asılı olmayaraq, qarşılarına çıxan hər bir mülki insanı qırmağa başladılar.

"Ölüm Yolu" və Meşəlikdəki Pusular

İşğaldan sonra Srebrenitsadakı müsəlmanların bir qismi bu gün şəhidlər qəbiristanlığı ilə üzbəüz yerləşən köhnə akkumulyator zavodunda Hollandiya bazasına sığınarkən, bir qismi isə meşə yolundan istifadə edərək Bosniya ordusunun nəzarətində olan təhlükəsiz bölgəyə çatmağa çalışıb. Bununla belə, hər iki yol böyük faciələrin şahidi olub.

Xalq arasında "ölüm yolu" kimi tanınan dağlıq və meşəlik yolu seçən minlərlə bosniyalı serb əsgərlərinin əvvəlcədən hazırladığı pusqularda həlak olub. Hollandiya əsgərlərinin bazasına sığınanlar ilk gecədən böyük dəhşət yaşayıblar. Bazaya daxil olan serb əsgərləri şəxsiyyətə nəzarət adı altında kişiləri zorla apararkən, ailələrindən ayrılan qadınların fəryadları divarlarda əks-səda verdi.

Ertəsi gün qadınlar və uşaqlar Hollandiya əsgərlərinin gözü qarşısında düşərgənin düz kənarına gətirilən avtobuslara mindirilib sürgünə göndərildi, kişilər isə tamamilə ayrıldı. Bu adamlar daha sonra sistematik şəkildə öldürüldü və kütləvi məzarlıqlarda basdırıldı. 5 günlük şiddətli vəhşilikdə ən azı 8372 Bosniyalı mülki həyatını itirdi. Bu böyük qırğın dünya ictimai rəyində hiddət doğurdu və elə həmin il atəşkəs elan edilməsini zəruri etdi.

Qırğından 8 il sonra, şəxsiyyətləri müəyyən edilə bilən ilk 600 qurban Potocari Memorial Qəbiristanlığında dəfn edildi. Bu günə qədər monumental qəbiristanlıqda dəfn edilən qurbanların sayı 6 min 772 nəfərə çatdığı halda, 250 qurban ailələrinin xahişi ilə yerli qəbiristanlıqlarda dəfn edilib. Srebrenitsada hələ də itkin düşən və cəsədləri tapılmayan 1000-dən çox insan var.

Mavi Kəpənəklərin İzində Aşkar Edilən Kütləvi Qəbirlər

Serb qüvvələri qətliamın izlərini silmək üçün cəsədləri gizli kütləvi məzarlıqlara daşıyıb. Lakin təbiətin ədaləti bu sirri gizlətmədi. Kütləvi məzarlıqların yerləşdiyi ərazilərdə torpağın quruluşu dəyişdikcə, yalnız orada bitən Artemida çiçəkləri açır. Bu çiçəklərlə qidalanan mavi kəpənəklərin cəmləşdiyi əraziləri izləyən mütəxəssislər yüzlərlə gizli kütləvi məzarları açmağa müvəffəq olublar.

Beynəlxalq Məhkəmələrin Qərarları və Srebrenitsa Çiçəyi

Beynəlxalq Haaqa Məhkəməsi 2007-ci ildə tarixi qərarı ilə Srebrenitsadakı vəhşiliyi rəsmi olaraq "soyqırım" kimi tanıyıb. Keçmiş Yuqoslaviya üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalı (ICTY) serb generalı Ratko Mladiçi soyqırım və insanlığa qarşı cinayətlərə görə ömürlük həbs cəzasına məhkum edib. Serblərin o zamankı siyasi lideri Radovan Karadziç də həmin məhkəmənin hökmü ilə 40 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. İndiyədək aparılan işlərdə 45 Serb məmuru ümumilikdə 699 il həbs cəzasına məhkum edilib. Serbiyanın keçmiş prezidenti Slobodan Miloşeviç məhkəmə prosesi davam edərkən həbsxanada vəfat edib.

Bu gün soyqırımın və kədərli anaların simvoluna çevrilən Srebrenitsa çiçəyi ağ və yaşıl rəngləri ilə diqqət çəkir. Çiçəyin üzərindəki 11 yarpaq qətliamın başladığı günü, ağ rəng qurbanların günahsızlığını, ortadakı yaşıl rəng isə ədalətin bir gün bərqərar olacağına inam və ümidi ifadə edir.