Srebrenisa genosidiniň 31 ýyllygy: Europeewropanyň ortasyndaky dowamly agyry we Gök kebelekleriň syry

Seneler 1995-nji ýylyň 11-nji iýulynda görkezilende, adamzat taryhy iň garaňky sahypalarynyň birine şaýat boldy. Ikinji jahan urşundan soň Europeanewropa yklymynda iň uly köpçülikleýin ganhorluk hökmünde hasaba alnan Srebrenisa genosidinden takmynan 31 ýyl geçdi. Serb güýçleri tarapyndan rehimsizlik bilen öldürilen azyndan 8372 bosniýaly raýatyň agyrylary bütin dünýäde, esasanam Bosniýa we Gersegowinada täze bolup galýar.

Bosniýa-Gersegowinanyň garaşsyzlyk ugrundaky göreşi we ganly söweş bosagasy

1986-njy we 1992-nji ýyllar aralygyndaky ganly raýat urşlary sebäpli ugugoslawiýa dargandan soň, Bosniýa we Gersegowina paýhasly lider Alija Izetbegowiç -iň ýolbaşçylygynda geçirilen referendum bilen garaşsyzlygyny yglan etdi. Bu garaşsyzlyk karary ABŞ, Günbatar döwletleri we Birleşen Milletler Guramasy (BMG) tarapyndan resmi taýdan ykrar edildi. Şeýle-de bolsa, serb güýçleri bu karary kabul etmediler we sebitdäki musulman bosniýalylary we horwatlary doly arassalamak üçin harby operasiýa başladylar. Gysga wagtyň içinde Bosniýanyň köp şäheri serbleriň basyp alyşlygynda galdy.

Serb goşuny Srebrenisanyň serhedine baryp, sebitde nobatçy bolan BMG-nyň Gollandiýaly esgerlerinden gorag soranda raýatlar howsala düşdüler. Şeýle-de bolsa, howpsuzlyk zolagy yglan edilen döwürde ýaraglaryny tabşyran bosniýalylaryň bu haýyşy ýerine ýetirilmedi. Weaponsaraglarynyň özlerini goramak üçin yzyna berilmegini isleýän raýatlaryň bu haýyşy ret edilende, müňlerçe adam ykbalyna bütinleý goragsyz galdy.

"Bosniýanyň gassaby" Ratko Mladiç we taryh döreden dönüklik

Uruş jenaýatçysy Serbiýanyň generaly Ratko Mladiç -iň ýolbaşçylygyndaky goşunlar 1995-nji ýylyň 11-nji iýulynda Srebrenisa girdi. Diri galmak üçin BMG bazasynda Gollandiýaly esgerleriň goragynda gaçybatalga beren raýatlar uly dönüklige sezewar edildi. Gollandiýaly parahatçylygy goraýjy güýçler Serbiýanyň goşunlaryna gaçybatalga tapýan ejiz adamlary öz eli bilen tabşyrdy.

Soňra halkara kazyýetlerinde kazyýet işine çekilen we ömürlik türme tussaglygyna höküm edilen "Bosniýanyň gassaby" lakamly Mladigiň sözleri, şäheri ele alan güni kameralara ýakyn geljekdäki wagşylygyň nyşanydy. Bu ýeňşini Serbiýa baýramynyň öňüsyrasynda serb halkyna hödürländigini mälim eden Mladic: "Ahyrynda bu ýurtlardaky türklerden (bosniýaly musulmanlardan) ar almagyň wagty geldi" we genosid barada buýruk berdi.

Serb esgerleri şäherdäki harby ýaşdakylaryň hemmesini awtobuslara mündürip, jeza ýerine iberdiler. Soňra aýal-gyzlara, çagalara ýa-da garrylara garamazdan duş gelen her bir raýaty gyryp başladylar.

"Ölüm ýoly" we Wudlenddäki bukjalar

Basyp alyşdan soň, Srebrenisadaky käbir musulmanlar şu gün şehitleriň gonamçylygynyň garşysynda ýerleşýän köne batareýa zawodynda Gollandiýa bazasynda pena tapdylar, käbirleri tokaý ýoluny ulanyp, Bosniýa goşunynyň gözegçiligi astyndaky howpsuz zona ýetmäge synanyşdylar. Şeýle-de bolsa, iki ýolda-da uly betbagtçylyklara şaýat boldy.

"Ölüm ýoly" ady bilen meşhur bolan daglyk we tokaý ýoluny saýlan müňlerçe bosniýaly serb esgerleri tarapyndan öňünden taýýarlanan bukuda öldi. Gollandiýaly esgerleriň bazasyna gaçybatalga berenler ilkinji gijeden başlap uly terrorçylygy başdan geçirdiler. Baza girýän serb esgerleri şahsyýeti gözegçilik astynda erkekleri zor bilen alyp gidenlerinde, maşgalalaryndan aýry aýallaryň sesleri diwarlarda ýaňlandy.

Ertesi gün aýallar we çagalar lageriň daşynda Gollandiýaly esgerleriň gözüniň öňünde getirilen awtobuslara mündüler we sürgün edildi, erkekler bolsa düýbünden aýryldy. Soňra bu adamlar yzygiderli öldürilip, köpçülikleýin mazarlara jaýlandy. 5 günüň dowamynda gazaply wagşyçylykda azyndan 8,372 Bosniýa raýaty öldi. Bu uly gyrgynçylyk dünýä jemgyýetçiliginiň gahar-gazabyna sebäp boldy we şol ýylda ýaraşyk yglan edilmegini talap etdi.

Gyrgynçylykdan 8 ýyl soň, şahsyýetini anyklap boljak ilkinji 600 pida Potokari ýadygärlik gonamçylygynda jaýlandy. Monumental gonamçylykda şu güne çenli jaýlanan pidalaryň sany 6 müň 772-e ýeten bolsa, 250 pida maşgalasynyň haýyşy boýunça ýerli gonamçylyklarda jaýlandy. Srebrenisada henizem ýitirim bolan we jesetleri tapylmadyk 1000-den gowrak adam bar.

Mawy kebelekleriň ýolunda açylan köpçülikleýin mazarlar

Serb güýçleri gyrgynçylygyň yzlaryny ýok etmek üçin jesetleri köpçülikleýin mazarlara göçürdi. Şeýle-de bolsa, tebigatyň adalaty bu syry gizlemedi. Köpçülikleýin mazarlaryň ýerleşýän ýerlerinde topragyň gurluşy üýtgänsoň, diňe şol ýerde ösen Artemis gülleri gülledi. Bu güller bilen iýmitlenýän gök kebelekleriň ýygnanan ýerlerini yzarlaýan hünärmenler ýüzlerçe gizlin köpçülikleýin mazarlary açmagy başardylar.

Halkara kazyýetleriniň we Srebrenika gülüniň kararlary

Gaagadaky Halkara Kazyýeti 2007-nji ýylda taryhy karary bilen Srebrenisadaky wagşyçylygy "genosid" diýip resmi taýdan ykrar etdi. Öňki ugugoslawiýa Halkara Jenaýat Kazyýeti serb generaly Ratko Mladiçi genosid we adamzada garşy jenaýatlar üçin ömürlik azatlykdan mahrum etdi. Şol döwürdäki serbleriň syýasy lideri Radowan Karadiçiç şol kazyýet tarapyndan 40 ýyl azatlykdan mahrum edildi. Şu wagta çenli geçirilen işlerde 45 serb resmisi jemi 699 ýyl azatlykdan mahrum edildi. Serbiýanyň öňki prezidenti Slobodan Miloşewiç kazyýet işi dowam edýärkä türmede aradan çykdy.

Häzirki wagtda genosidiň we gynanýan eneleriň nyşanyna öwrülen Srebrenika gülü ak we ýaşyl reňkleri bilen ünsi özüne çekýär. Gülüň üstündäki 11 ýaprak, gyrgynçylygyň başlanan güni, ak reňk pidalaryň bigünädigini, ortasyndaky ýaşyl reňk adalatyň bir gün berjaý ediljekdigine bolan ynamy we umydy aňladýar.