Srebrenisa genosidiniň soňsuz agyrysy: Pidalaryň garyndaşlaryna ýaralaryny geýmäge kömek etmek üçin kazyýet kararlary

Ikinji jahan urşundan soň Europeewropada şaýat bolan iň uly adam pajygasy bolan Srebrenisa genosidi, 31 ýyl geçendigine garamazdan pidalaryň garyndaşlarynyň ýüregini söndürip bilmedi. 1992-nji we 1995-nji ýyllar aralygyndaky Bosniýa söweşinde 1995-nji ýylyň 11-nji iýulynda Birleşen Milletler Guramasy (BMG) tarapyndan howpsuz sebit diýlip yglan edilendigine garamazdan, 1995-nji ýylyň 11-nji iýulynda serb generaly Ratko Mladiçiň ýolbaşçylygyndaky goşun tarapyndan basylyp alnan Srebrenisada doly wagşylyk boldy. Birnäçe günüň içinde 8 müň 372 bosniýaly raýat; Rehimsizlik bilen öldürilip, ammarlarda, zawodlarda we tokaý ýerlerinde köpçülikleýin mazarlarda jaýlandy.

Adalat gözlemek: Gaaga we Saraýewo kazyýetlerinde taryhy wakalar

ICTY we Bosniýa we Gersegowinanyň kazyýeti tarapyndan diňlenen beýleki işlerde Drago Nikolik we Radislaw Krstik 35 ýyl azatlykdan mahrum edildi, Milorad Trbiç 1995-nji ýylyň 13-nji iýulynda köpçülikleýin ganhorlukda oýnan roly üçin 30 ýyl azatlykdan mahrum edildi. Radivoje Miletic 19 ýyl azatlykdan mahrum edildi 15 ýyl, Winko Pandurewiç 13 ýyl, Milan Gvero 5 ýyl azatlykdan mahrum edildi. Şu güne çenli 45 serb günäkärlenýän Srebrenisa işinde jemi 699 ýyl azatlykdan mahrum edildi. Şol wagt Serbiýanyň prezidenti Slobodan Miloşewiç kazyýet işi tamamlanmanka türmede aradan çykdy. Şeýle-de bolsa, bu jezalar henizem bedenine baryp bilmedik müňlerçe maşgalanyň adalat talaplaryny doly kanagatlandyrmak üçin ýeterlik däldi.

Gollandiýaly esgerleriň roly we jogapkärçilik jedelleri

Genosidiň iň garaňky sahypalarynyň biri BMG-de gulluk edýän Gollandiýaly esgerleriň garaýşydy. Srebrenisada bosgunlaryň ýygnanan batareýa zawodyny goramak wezipesi bolan Gollandiýaly goşun şäheri serb güýçlerine tabşyrdy diýen ýaly. Şol döwrüň Gollandiýaly serkerdesi Tom Karremansyň çozuş güni serb generaly Ratko Mladiç bilen tost aýdyp beren suratlary ýatda saklanýar. Karremans bu işde hiç haçan sud edilmese-de, Gollandiýa döwleti gozgalan kazyýet işleriniň netijesinde genosid üçin "bölekleýin" jogapkär hasaplandy.

Gaaga etrap kazyýeti, 2007-nji ýyldaky işde Gollandiýaly esgerleriň goragynda gaçybatalga beren we soň serblere tabşyrylan 300 Bosniak raýatynyň ölüminde Gollandiýany jogapkärçilige çekdi. 2022-nji ýylda geçirilen hatyralama dabarasynda şol wagt Gollandiýanyň Goranmak ministri Kajsa Ollongren ölenleriň garyndaşlaryndan resmi taýdan ötünç sorady. Ollongren halkara jemgyýetçiliginiň we Gollandiýanyň parahat ilaty goramak borjuny ýerine ýetirmändigini boýun aldy.

Birleşen Milletler Guramasynyň taryhy karary: 11-nji iýul Hatyra güni hökmünde yglan edildi

Genosidiň halkara arenasynda ýatdan çykarylmagyny üpjün etmek üçin iň anyk ädimleriň biri 2024-nji ýylyň 23-nji maýynda kabul edildi. BMG Baş Assambleýasy Germaniýa we Ruanda tarapyndan Türkiýe ýaly 40-dan gowrak ýurt bilelikde gol çeken karar taslamasyny kabul etdi. Ses berişlikde 84 "hawa" we 19 "ýok" ses berildi, 68 ýurt saklandy. Bu karar bilen 11-nji iýul resmi taýdan "Srebrenisa genosidini ýatlamak güni" yglan edildi.

Taryhy kararda genosidi inkär etmek we uruş jenaýatçylaryny şöhratlandyrmak berk ýazgaryldy, henizem kazyýet jogapkärçiligine çekilmedik günäkärleri çagyryş gaýtalandy. Mundan başga-da, genosidiň pidalaryny ýüze çykarmak we köpçülikleýin mazarlardan çykarmak işini üznüksiz dowam etdirmegiň ähmiýeti nygtaldy.

Potokari-de tükeniksiz ýas: Moreene 10 pida jaýlandy

Gyrgynçylykdan soň yzlary gizlemek üçin dürli sebitlerdäki köpçülikleýin mazarlara göçürilen pidalaryň jesetleri ençeme ýyllap geçirilen DNK gözlegleriniň netijesinde ýüze çykarylýar. Identifiedüze çykarylan pidalar her ýyl 11-nji iýulda geçiriljek dabaralar bilen Potocari Memorial gonamçylygynda ebedi dynç alyşyna iberilýär. Şu güne çenli monumental gonamçylykda 6 müň 772 pida, 250 pida bolsa maşgalalarynyň haýyşy boýunça ýerli gonamçylyklarda jaýlandy.

Jesetleri tapylmadyk müňden gowrak bosniýaly bar. Genosidiň 31 ýyllygynda şahsyýetleri doldurylan we maşgalalary tarapyndan tassyklanan ýene-de 10 genosid pidasy Potokari şäherinde gynançly dabarada jaýlanar we adalatyň we ýadyň nyşany bolmagyny dowam etdirer.