Srebrenisa genosidinden 31 ýyl soň: 1000-den gowrak pidanyň mazary henizem ýitirim

Bosniýa urşunyň iň garaňky döwri bolan we häzirki adamzat taryhynda gara yz galdyran Srebrenisa genosidi, onýyllyklaryň geçendigine garamazdan ganly ýara bolmagyny dowam etdirýär. Birleşen Milletler Guramasy (BMG) tarapyndan "howpsuz sebit" diýlip yglan edilse-de, 1995-nji ýylyň 11-nji iýulynda söweş jenaýatçysy Ratko Mladiçiň ýolbaşçylygynda Bosniýa serb goşunlary tarapyndan basylyp alnan şäherde taryhdaky iň rehimsiz gyrgynçylyklaryň biri maşgalalaryň agyrysyny henizem saklaýar.

Birleşen Milletler Guramasynyň gözegçiligi astyndaky betbagtçylyk: 1995-nji ýylyň 11-nji iýuly

Srebrenisany basyp alandan soň, müňlerçe Bosniýa raýaty howpsuzlygyndan gorkup, Potokari şäherinde ýerleşýän BMG bazasynda gaçybatalga tapdy we Gollandiýanyň parahatçylygy goraýjy güýçleriniň goragynda bolmak isledi. Şeýle-de bolsa, BMG-nyň çäginde işleýän Gollandiýaly esgerler goranmagyň ýerine Bosniýa serb güýçlerine gaçybatalga beren ejiz raýatlary tabşyrdy. Serb esgerleri aýal-gyzlara we çagalara Bosniýanyň gözegçiligindäki sebitlere gitmäge rugsat berdiler; Erkekleri we oglanlary yzygiderli bölüp, ölüme alyp bardy. Iň bolmanda 8,372 bosniýaly erkek we çaga tokaý sebitlerinde, zawodlarda, ammarlarda we ýerine ýetiriş nokatlarynda rehimsizlik bilen öldürildi.

Çukurlary garaňkylaşdyrmak üçin köpçülikleýin mazarlary göçürdiler

Serb güýçleri adamzada garşy bu beýik jenaýatyň yzlaryny ýok etmek üçin elhenç usula ýüz tutdular. Öldürilen pidalar ilki köpçülikleýin mazarlarda jaýlandy; Soňra bu mazarlar halkara jemgyýetçiliginiň we kazyýet toparlarynyň derňewleriniň öňüni almak üçin iş maşynlary bilen açyldy. Jesetler biri-birinden birnäçe kilometr uzaklykda, dürli ýerlerde ikinji we üçünji köpçülikleýin mazarlarda paýlandy. Bu rehimsiz usul pidalaryň fiziki bitewiliginiň bozulmagyna we şol bir adama degişli süňk bölekleriniň dürli mazarlarda tapylmagyna sebäp boldy. Bu ýagdaý, kesgitlemek tagallalarynyň onlarça ýyllap dowam edýän agyryly prosese öwrülmegine sebäp boldy.

Halkara kazyýetleriniň taryhy "genosid" karary

Srebrenisadaky wagşylyk uruş gutarandan soň halkara ýurisdiksiýasyna getirildi. Öňki ugugoslawiýa üçin Halkara Jenaýat Kazyýeti (ICTY) tarapyndan geçirilen işlerde toplanan subutnamalara esaslanyp, Gollandiýanyň Gaagadaky Halkara Kazyýeti (ICJ) 2007-nji ýylda taryhy karar berdi. Kazyýet Srebrenisada we onuň töwereginde bolup geçen wakalary "genosid" diýip resmi taýdan suratlandyrdy. Köp harby we syýasy işgärler, esasanam Bosniýa serb goşunynyň serkerdesi Ratko Mladiç we gyrgynçylygyň esasy jogapkärlerinden biri bolan bosniýaly serbleriň Radowan Karadiçiç syýasy ýolbaşçysy ömürlik azatlykdan mahrum edildi. Srebrenisa Ikinji jahan urşundan soň Europeewropada genosid diýlip ykrar edilen iň uly gyrgynçylyk hökmünde hasaba alyndy.

31 ýyl üznüksiz agyry we ýitirilen jaýlamalar

Bosniýa we Gersegowinadaky söweşden derrew başlanan ýitirim bolanlary gözlemek üznüksiz dowam edýär. Şu wagta çenli geçirilen gazuw-agtaryş işlerinde Srebrenisanyň pidalarynyň yzlary 150 dürli ýerde tapyldy, olaryň 77-si köpçülikleýin mazarlar. DNK analizleri we kazyýet seljerişleri tamamlanan pidalar her ýylyň 11-nji iýulynda geçiriljek döwlet dabaralary bilen jaýlanýar. Şu güne çenli 6 müň 772 genosid pidasy Potokari ýadygärlik gonamçylygynda jaýlandy, 250 pidasy bolsa garyndaşlarynyň haýyşy boýunça dürli ýerli gonamçylyklarda jaýlandy. Şeýle-de bolsa, 31 ýylyň geçendigine garamazdan, 1000-den gowrak adamyň süňkleri henizem tapylmady. Maşgalalar ýakynlarynyň ýekeje mazar daşyny gujaklamak umydy bilen garaşmaga dowam edýärler.