Trampın Qlobal Ticarəti Sarsıdacaq Yeni Vergi Hərəkəti: Türkiyə də daxil olmaqla 80-dən çox ölkə üçün gömrük tarifləri!

ABŞ prezidenti Donald Tramp qlobal ticarət balansını dərindən sarsıdacaq yeni addım atıb. Fevral ayında qüvvəyə minən və müddəti bitmək üzrə olan müvəqqəti 10 faizlik gömrük rüsumunun əvəzinə Türkiyə də daxil olmaqla 80-dən çox ölkəyə “məcburi əmək” səbəbi ilə yeni tariflər tətbiq edilib. Bu addım qlobal bazarlarda gərginliyi artırsa da, müttəfiq ölkələrin reaksiyasını da cəlb edib.

Yeni tariflərin əhatə dairəsi genişlənir: Hansı ölkəyə nə qədər vergi tətbiq olunacaq?

Tramp administrasiyası tərəfindən hazırlanan yeni tənzimləmə çərçivəsində İngiltərədən Çinə, Kanadadan Avropa Birliyinə qədər geniş coğrafiyadakı ölkələrə yüzdə 10 ilə yüzdə 12,5 arasında dəyişən gömrük rüsumları tətbiq ediləcək. Yeni tariflərdə ölkələr vergi dərəcələrinə görə kateqoriyalara bölünürdü.

Bu istiqamətdə; Argentina, Banqladeş, Kamboca, Kanada, Ekvador, Salvador, Qvatemala, Honduras, Hindistan, İndoneziya, İordaniya, Malayziya, Meksika, Pakistan, Şri-Lanka, Trinidad və Tobaqo və Böyük Britaniyadan 10 faiz gömrük rüsumu alınacaq. Ümumi vergi yükü 27 Avropa Birliyinə (AB) üzv ölkə və Tayvan mənşəli məhsullar üçün "Ən əlverişli ölkə" statusu nəzərə alınmaqla yüzdə 10 olaraq müəyyən edilərkən; Yaponiya, Cənubi Koreya və İsveçrə üçün bu dərəcə 12,5 faiz səviyyəsində tətbiq olunacaq.

Türkiyə də daxil olmaqla ən böyük qrup üçün 12,5 faiz gömrük rüsumunun tətbiqinə qərar verilib. Bu qrupda Türkiyə, Çin, Honq-Konq, Avstraliya, Yeni Zelandiya, Filippin, Sinqapur, Tailand, Vyetnam, Rusiya, Norveç, Qazaxıstan, Bəhreyn, Misir, İraq, İsrail, Küveyt, Liviya, Mərakeş, Oman, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Əlcəzair, Anqola, Nigeriya, Çibi, Cənubi Afrika, Nigeriya, Bahama Kosta Rika, Dominikan Respublikası, Qayana, Nikaraqua, Peru, Uruqvay və Venesuela yerləşir.

Mübahisə doğuran hüquqi əsas: "Məcburi əmək" əsaslandırması və Prezidentin səlahiyyətləri

Ağ Ev yeni tariflərin 1974-cü il Ticarət Aktının 301-ci maddəsi çərçivəsində tətbiq ediləcəyini açıqladı. Sözügedən qanunvericilikdə istehsal proseslərində məcburi əmək üsullarından istifadə edən ölkələrə qarşı ticarət sanksiyalarının tətbiqi nəzərdə tutulur. Lakin qərarın hüquqi əsası ABŞ daxilində ciddi müzakirələrə səbəb olub.

ABŞ Ali Məhkəməsi daha əvvəl fevral ayında verdiyi qərarla Trampın tətbiq etdiyi 10 faizlik gömrük rüsumunu qanunsuz hesab etmişdi. ABŞ Konstitusiyasına görə, vergi tətbiq etmək səlahiyyəti yalnız Konqresə məxsusdur. Tramp bu addımı ötən ilin aprelində prezidentə milli fövqəladə hallar zamanı beynəlxalq iqtisadi əməliyyatları tənzimləmək səlahiyyəti verən qanuna əsaslanaraq atıb. Bu qərar ləğv edildikdən sonra Tramp maksimum 150 gün vergi tətbiq etməyə icazə verən başqa bir ticarət qanununa sığınıb və bu müddət bu gün gecə yarısı başa çatıb. Yeni tarif dəyişikliyi bu müddətin bitməsinə dəqiqələr qalmış qüvvəyə minib.

Qlobal Ticarət Tərəfdaşlarından sərt reaksiyalar və ABŞ ictimai narazılığı

ABŞ-ın ən yaxın müttəfiqləri və ən böyük ticarət tərəfdaşları qərara sərt reaksiya verdilər. Avstraliya və Braziliyasözügedən tarifləri tamamilə "əsassız" olaraq xarakterizə edib və qərarın ləğvi üçün hər cür diplomatik və hüquqi təşəbbüsə başlayacaqlarını açıqlayıb. Norveç xarici işlər naziri də vergilərin konkret əsasının olmadığını vurğulayıb. Kanada administrasiyası isə məcburi əmək yolu ilə istehsal olunan malların idxalı ilə mübarizədə qlobal miqyasda aparıcı rol oynadığını bəyan edib və bunun bu tariflərin hədəfi olmaması lazım olduğunu müdafiə edib.

İqtisadi dairələr və konstitusiya hüquqşünasları da Trampın bu addımını "prezidentin səlahiyyətlərini aşmaq" kimi şərh edirlər. Peterson Beynəlxalq İqtisadiyyat İnstitutunun Baş Mütəxəssisi Alan Volf İngiltərənin “The Guardian” qəzetinə verdiyi açıqlamada vergi tətbiq etmə səlahiyyətinin konstitusiyaya uyğun olaraq Konqresə aid olduğunu xatırladaraq, yeni tariflərin məhkəməyə çıxarılacağı təqdirdə, Ali Məhkəmə tərəfindən yenidən ləğv ediləcəyi ehtimalının son dərəcə yüksək olduğunu bildirib.

Digər tərəfdən, ABŞ-da yüksək inflyasiya və yaşayış xərclərinin artması səbəbindən tariflərə sosial reaksiya artır. İranla gərginliyin enerji qiymətlərinə təkan verməsi nəticəsində inflyasiya son üç ildə pik həddinə çatsa da, Guardian üçün keçirilən Harris sorğusu təəccüblü nəticələr ortaya qoydu. Sorğuda iştirak edən amerikalıların 70 faizi Trampın tarifləri səbəbindən gündəlik həyatda daha yüksək qiymətlər ödəmək məcburiyyətində olduqlarını bildirsə də, seçicilərin 72 faizi bu siyasətlərin birbaşa istehlakçılara zərər verdiyini düşünür.