Trampyň global söwdany sarsdyrjak täze salgyt hereketi: Türkiýany hem goşmak bilen 80-den gowrak ýurt üçin gümrük nyrhlary!

ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump global söwda balansyny çuňňur sarsdyrjak täze ädim etdi. Fewral aýynda güýje giren we möhleti gutarjak wagtlaýyn 10 göterim gümrük paçlarynyň ýerine “mejbury iş” sebäpli Türkiýe ýaly 80-den gowrak ýurda täze nyrhlar girizildi. Bu ädim dünýä bazarlarynda dartgynlygy ýokarlandyrsa-da, soýuzdaş ýurtlaryň reaksiýasyny özüne çekdi.

Täze nyrhlaryň gerimi giňelýär: Haýsy ýurda näçe salgyt ulanylar?

Trump administrasiýasy tarapyndan taýýarlanan täze düzgüniň çäginde Angliýadan Hytaýa, Kanadadan Europeanewropa Bileleşigine çenli giň geografiýa ýurtlaryna 10 göterimden 12,5 göterime çenli gümrük paçlary ulanylar. Täze nyrhlarda ýurtlar salgyt stawkalaryna görä kategoriýalara bölündi.

Bu ugurda; Argentina, Bangladeş, Kamboja, Kanada, Ekwador, El Salwador, Gwatemala, Gonduras, Hindistan, Indoneziýa, Iordaniýa, Malaýziýa, Meksika, Päkistan, Şri-Lanka, Trinidad we Tobago we Angliýa 10 göterim gümrük paçyny alar. Jemi salgyt ýükleri, "Iň halanýan ýurt" statusyny göz öňünde tutup, Europeanewropa Bileleşigine (EUB) 27 ýurtdan we Taýwandan gelýän önümler üçin 10 göterim hökmünde kesgitlenýär; Japanaponiýa, Günorta Koreýa we Şweýsariýa üçin bu nyrh 12,5 göterim ulanylar.

Türkiýe ýaly iň uly topar üçin gümrük paçyny 12,5 göterim tölemek kararyna gelindi. Bu toparda Türkiýe, Hytaý, Gonkong, Awstraliýa, Täze Zelandiýa, Filippinler, Singapur, Taýland, Wýetnam, Russiýa, Norwegiýa, Gazagystan, Bahreýn, Müsür, Yrak, Ysraýyl, Kuweýt, Liwiýa, Marokko, Oman, Katar, Saud Arabystany, Birleşen Arap Emirlikleri, Al Algerir, Angola, Nigeriýa, Günorta Afrika, Bahama, Kolumbiýa, Braziliýa Nikaragua, Peru, Urugwaý we Wenesuela Ol ýerleşýär.

Hukuk esaslary jedelli: "Mejbury zähmet" esaslandyryş we prezidentiň ygtyýarlyklary

Ak tam täze nyrhlaryň 1974-nji ýyldaky Söwda kanunynyň 301-nji maddasynyň çäginde durmuşa geçiriljekdigini habar berdi. Kanun düzgüni önümçilik işlerinde mejbury zähmet usullaryny ulanýan ýurtlara söwda sanksiýalarynyň girizilmegini göz öňünde tutýar. Şeýle-de bolsa, kararyň kanuny esaslary ABŞ-nyň içinde çynlakaý jedelleriň döremegine sebäp boldy.

ABŞ-nyň Courtokary kazyýeti ozal Trumpyň fewral aýynda beren karary bilen 10 göterim gümrük paçyny bikanun diýip hasaplady. ABŞ-nyň konstitusiýasyna laýyklykda salgyt salmak hukugy diňe Kongresiň ygtyýaryndadyr. Trump bu ädimini, adatdan daşary ýagdaýlar wagtynda prezidente halkara ykdysady amallary kadalaşdyrmak hukugyny berýän kanuna esaslanyp, geçen ýylyň aprelinde etdi. Bu karar ýatyrylansoň, Trump iň köp 150 gün salgyt salmaga mümkinçilik berýän başga bir söwda kanunyna pena berdi we bu döwür şu gün ýary gije gutardy. Täze nyrh hereketi, bu möhlet gutarmazyndan birnäçe minut öň güýje girdi.

Global söwda hyzmatdaşlaryndan we ABŞ-nyň jemgyýetçilik nägileliginden gaty reaksiýalar

ABŞ-nyň iň ýakyn ýaranlary we iň uly söwda hyzmatdaşlary bu karara berk garşylyk görkezdiler. Awstraliýa we Braziliýa göz öňünde tutulýan nyrhlary düýbünden "esassyz" diýip häsiýetlendirdi we karary ýatyrmak üçin her dürli diplomatik we hukuk başlangyçlaryny başlajakdyklaryny habar berdi. Norwegiýanyň Daşary işler ministri hem salgytlaryň takyk esasynyň ýokdugyny aýtdy. Beýleki tarapdan Kanadanyň administrasiýasy, mejbury zähmet arkaly öndürilen harytlaryň importyna garşy göreşde dünýä derejesinde öňdebaryjy rol oýnandygyny aýtdy we bu nyrhlaryň nyşany bolmaly däldigini öňe sürdi.

Ykdysady toparlar we konstitusion hukukçylar, Trumpyň bu ädimini "prezident ygtyýarlyklarynyň çäginden çykmak" diýip düşündirýärler. Peterson Halkara Ykdysadyýet Institutynyň uly hünärmeni Alan Wolff Iňlis gazetine "The Guardian" gazetine beren beýanatynda konstitusiýa laýyklykda salgyt salmak ygtyýarlygynyň Kongrese degişlidigini ýatlatdy we täze nyrhlaryň kazyýete çykarylsa, Courtokary Kazyýetiň ýene-de ýatyrylmagynyň gaty ähtimaldygyny aýtdy.

Beýleki tarapdan, ýokary inflýasiýa we ýaşaýyş çykdajylarynyň ýokarlanmagy sebäpli ABŞ-da nyrhlara sosial reaksiýa artýar. Soňky üç ýylda inflýasiýa iň ýokary derejä çykan hem bolsa, Eýran bilen bolan dartgynlyk energiýa bahalarynyň ýokarlanmagyna sebäp boldy, “The Guardian” üçin geçirilen Harris pikir soralyşygy ajaýyp netijeleri ýüze çykardy. Anketde geçirilen amerikalylaryň 70 göterimi, Trumpyň nyrhlary sebäpli gündelik durmuşda has ýokary baha tölemelidigini mälim etse-de, saýlawçylaryň 72 göterimi bu syýasatlar sarp edijilere gönüden-göni zyýan berýär diýip pikir edýär.