МАГАТЭнин тарыхый чечими: Сириянын Асад доорундагы өзөктүк файлы расмий түрдө жабылды!

Австриянын борбор шаары Венада басма сөзгө жабык өткөрүлгөн Эл аралык атомдук энергия агенттигинин (МАГАТЭ) башкаруу кеңешинин жыйынында Сирияга байланыштуу тарыхый чечим чыгарылды. Кулатылган Башар Асад режиминен бери эл аралык күн тартибин ээлеп келген Сириянын өзөктүк файлы жаңы башкаруунун ачык кадамдарынын натыйжасында расмий түрдө жабылды. Сириянын 2011-жылы белгиленген милдеттенмелерди бузууларды толугу менен жок кылганын тастыктаган резолюция долбоору коллегия мүчөлөрү тарабынан бир добуштан кабыл алынды.

Дамаск администрациясынын айкындык кадамдары жана МАГАТЭнин чечиминин чоо-жайы

Тарыхый чечимде Сириядагы жаңы өкмөттүн бардык керектүү маалыматтарды, документтерди жана МАГАТЭнин инспекторлоруна физикалык мүмкүнчүлүктөрүн бергени баса белгиленди. Мурда эл аралык коомчулукка жарыя кылынбаган бардык өзөктүк материалдар агенттиктин кепилдик текшерүүлөрүнүн алкагына киргени айтылды. Дамаск башкаруучулугунун мурдагы өзөктүк иш-аракеттерине байланыштуу бардык суроо белгилерин чечкени билдирилгени менен, 2011-жылы мыйзам бузууларды жоюу үчүн ташталган конструктивдүү кадамдарга баа берилди.

Ушул чечим менен Сириянын Асад режими учурундагы милдеттенмелерин бузганына өкүм кылган 2011-жылдагы чечимдин күчү аяктады. «Сирияда ядролук куралдарды жайылтпоо келишиминин (NPT) кепилдик көзөмөл келишиминин ишке ашырылышы» аттуу файл МАГАТЭнин башкаруу кеңешинин күн тартибинен толугу менен чыгарылды. Келечекте Сирия башка өзөктүк куралы жок мамлекеттер сыяктуу эле МАГАТЭнин стандарттуу жана күнүмдүк текшерүүсүнө дуушар болот. МАГАТЭнин президенти Рафаэль Мариано Гроссинин Дейр-эз-Зор аймагындагы казуу иштери менен кошо бардык иш-чаралар аяктаганда жана даярдалган доклад БУУнун Коопсуздук Кеңешине жана мүчө өлкөлөргө жөнөтүлгөндө коллегияга кайрадан маалымат бериши чечилди.

Түркиядан Сирияга куттуктоо жана толук колдоо билдирүүсү

Түркия Венада кабыл алынган бул тарыхый чечимди кубаттаганын жарыялады. Түркиянын Бириккен Улуттар Уюмунун (БУУ) Вена кеңсесиндеги туруктуу өкүлү, элчи Мустафа Кибароглу жыйында сөз сүйлөп, Дамаск башкаруучулугунун таштаган кадамдарын мактады. Кибароглу билдирүүсүндө : «Сирияны бул тарыхый күн менен куттуктайбыз жана Сирия өкмөтүнүн эл аралык коомчулук менен уланып жаткан нормалдашуу аракетин баалайбыз, Түркиянын Сирияга болгон колдоосунун бардык платформаларда улана турганын баса белгилейбиз»,-деди.

Дейр-эз-Зор чабуулунан бүгүнкү күнгө чейин: Ядролук досьенин тарыхы

Сириянын өзөктүк программасына байланыштуу кризистин келип чыгышы 2007-жылга барып такалат. Дейр-эз-Зордогу өзөктүк реактор экени айтылган объект 2007-жылы сентябрда Израилдин согуштук учактары тарабынан жасалган аба операциясында талкаланган. Ошол мезгилдеги Асаддын режими кыйратылган түзүлүштү аскердик, бирок ядролук эмес деп ырастаган. Бирок МАГАТЭнин деталдуу иликтөөлөрү сөз болуп жаткан структуранын өзөктүк реактор экенин аныктап, агенттикке кабарлашы керек болчу жана МАГАТЭнин Директорлор кеңеши 2011-жылы Сирия NPT боюнча өз милдеттенмелерин бузган деген чечимге келген.

Өлкөдө бийлик алмашкандан кийин бийликке келген жаңы өкмөт 2025-жылы МАГАТЭ менен ар тараптуу кызматташуу процессин баштап, шектүү объектилерге толук мүмкүнчүлүк берген. МАГАТЭнин президенти Рафаэль Мариано Гроссинин 1-сентябрдагы отчетунда чагылдырылган маалыматка караганда, Сириянын жаңы кенинде болжол менен 73 тонна табигый уран металлы табылган. Бул сумманын 55 тоннасы 8 миң 808 күйүүчү май таякчаларынан, 18 тоннасы уран сыныктарынан жана калдыктарынан турганы аныкталган. 2026-жылдын июлунда МАГАТЭнин инспекторлору тарабынан тастыкталган бул өзөктүк материалдардын баары учурда МАГАТЭнин коргоо, сактоо жана көзөмөлдөө чараларында.