IAEA-nyň taryhy karary: Asadyň döwründäki Siriýanyň ýadro faýly resmi taýdan ýapyldy!

Awstriýanyň paýtagty Wenada metbugat üçin ýapyk geçirilen Halkara Atom Energiýasy Guramasynyň (IAEA) Dolandyryş Geňeşiniň mejlisinde Siriýa bilen baglanyşykly taryhy karar kabul edildi. Başar Assadyň re regimeiminden aýrylandan bäri halkara gün tertibini eýeleýän Siriýanyň ýadro faýly, täze administrasiýanyň aç-açan ädimleri netijesinde resmi taýdan ýapyldy. Siriýanyň 2011-nji ýylda kesgitlenen borçnamalaryň bozulmagyny doly ýok edendigini tassyklaýan karar taslamasy geňeş agzalary tarapyndan biragyzdan kabul edildi.

Damask administrasiýasynyň aç-açan ädimleri we IAEA kararynyň jikme-jiklikleri

Taryhy kararda Siriýadaky täze hökümetiň IAEA inspektorlaryna ähli zerur maglumatlary, resminamalary we fiziki elýeterliligi üpjün edendigi nygtaldy. Öň halkara jemgyýetçiligine yglan edilmedik ähli ýadro materiallarynyň Agentligiň kepillik gözlegleriniň çägine girýändigi mälim edildi. Damask administrasiýasynyň ozalky ýadro işleri bilen baglanyşykly ähli sorag belliklerini çözendigi aýdylsa-da, 2011-nji ýylda düzgün bozmalary ýok etmek üçin görülýän konstruktiw ädimler ýokary baha berildi.

Bu karar bilen Siriýanyň Assad re regimeimi döwründäki borçlaryny bozandygyny öňe süren 2011-nji ýyldaky kararyň güýji gutardy. "Siriýada ýadro ýaraglaryny ýaýratmazlyk şertnamasynyň (NPT) kepillendiriş şertnamasynyň durmuşa geçirilmegi" atly faýl IAEA Dolandyryjylar geňeşiniň gün tertibinden düýbünden aýryldy. Geljekde Siriýa beýleki ýadro ýaragy bolmadyk döwletler ýaly IAEA-nyň adaty we yzygiderli barlaglaryna sezewar ediler. IAEA-nyň prezidenti Rafael Mariano Grossi, Deir ez-Zor sebitindäki gazuw-agtaryş işleri tamamlanandan soň, Geňeşe gaýtadan habar bermegi karar edildi we taýýarlanan hasabat BMG Howpsuzlyk Geňeşine we agza ýurtlara iberiler.

Türkiýeden Siriýa gutlag we doly goldaw habary

Türkiye Wenada kabul edilen bu taryhy karary makullaýandygyny aýtdy. Duşuşykda Türkiýanyň Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) Wenadaky hemişelik wekili, ilçi Mustafa Kibaroğlu çykyş etdi we Damask administrasiýasynyň ädimlerini öwdi. Kibaroğlu öz çykyşynda "Siriýany bu taryhy gün bilen gutlaýarys we Siriýa hökümetiniň halkara jemgyýetçiligi bilen alyp barýan işlerini kadalaşdyrmak tagallalaryna ýokary baha berýäris. Türkiýäniň Siriýa berýän goldawynyň ähli platformalarda dowam etjekdigini nygtaýarys"

Deir ez-Zor hüjüminden şu güne çenli: learadro dosynyň taryhy

Siriýanyň ýadro programmasy bilen baglanyşykly krizisiň gözbaşlary 2007-nji ýyldan başlaýar. Nuclearadro reaktory diýilýän Deir ez-Zor desgasy 2007-nji ýylyň sentýabr aýynda Ysraýyl söweş uçarlary tarapyndan geçirilen howa operasiýasy bilen ýok edildi. Şol döwrüň Assad re regimeimi ýok edilen desganyň harby, ýöne ýadro däl desgadygyny öňe sürdi. Şeýle-de bolsa, IAEA tarapyndan geçirilen jikme-jik gözlegler bu gurluşyň Agentlige habar berilmeli ýadro reaktorydygyny ýüze çykardy we IAEA-nyň Dolandyryjylar geňeşi 2011-nji ýylda Siriýanyň NPT borçnamalaryny bozandygyny karar etdi.

inurtda hökümet çalşylandan soň häkimiýete gelen täze hökümet 2025-nji ýylda IAEA bilen giňişleýin hyzmatdaşlyga başlady we şübheli desgalara doly ygtyýar berdi. IAEA-nyň prezidenti Rafael Mariano Grosiniň 1-nji sentýabrdaky hasabatynda görkezilen maglumatlara görä, Siriýa tarapyndan habar berlen täze bir meýdanda takmynan 73 tonna tebigy uran metal tapyldy. Bu mukdaryň 55 tonnasynyň 8 müň 808 ýangyç çybygyndan, 18 tonnasy bolsa uranyň galyndylaryndan we galyndylardan ybaratdygy kesgitlenildi. IAEA inspektorlary tarapyndan 2026-njy ýylyň iýulynda tassyklanan bu ýadro materiallarynyň hemmesi häzirki wagtda IAEA-nyň gorag, gorap saklamak we gözegçilik çäreleri astyndadyr.