Küresel Çatışmalar Gübre Fiyatlarını Tetikledi, Sofralar Etkilendi

DUYGU ERDOĞAN / İSTANBUL - Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail'in İran'a yönelik saldırıları, İran'ın bölgede oluşturduğu gerginliklerle birleştiğinde dünya ticaretinde ciddi sıkıntılar yaratıyor. İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatmasının ardından enerji akışında yaşanan kesintiler, enerjiye bağlı tüm sektörlerde ve taşımacılık maliyetlerinde önemli artışlara neden oluyor.

Petrol fiyatları, bölgedeki çatışmalar nedeniyle dalgalı bir seyir izleyerek, kısa süreliğine gerilese de tekrar yükseliyor. Bu durum, gıda sektörünü de derinden etkiliyor. Gıda arzında büyük bir kriz öngörülmese de maliyetlerin artması kaçınılmaz görünüyor. Tarımsal üretim için kritik öneme sahip gübreye erişim zorlaşırken, uzmanlar, bu dönemde gıda fiyatlarını gübre maliyetinin belirleyeceğini ifade ediyor.

Riskler Neler?

Körfez bölgesi, yıllık 16 milyon ton gübre üretimiyle bu alanda lider konumunda. Bu bölge, aynı zamanda dünyanın başlıca üreticileri olan Çin ve Hindistan için stratejik bir ticaret yolu. Azotlu gübrelerin üretiminde doğal gazın payı yüzde 60 seviyesinde. Bu nedenle, mevcut riskler tarımsal verim ve ürün fiyatları üzerinde doğrudan etkili olabiliyor. Bu durum, çiftçilerin hangi ürünleri ekeceği konusunda kararlarını bile etkileyebilir.

Lojistik ve siyasi riskler, tarım sektörüne olan ilgiyi artırdı. Ortadoğu'daki arz problemleri, ekim maliyetlerini yükseltme riski taşıyor. Uzmanlar, stok yaparak piyasa dengesini bozmaya çalışanlara ve ani fiyat dalgalanmalarına karşı dikkatli olunması gerektiğini belirtiyor.

Gübre Kullanımı Verimi Artırıyor

Gübre kullanımı, tarımsal verimi yüzde 50 oranında artırırken, üretim maliyetlerinin yüzde 15 ila 20'sini oluşturuyor. Dünya genelinde, hektar başına azotlu gübre kullanımı ortalama 180-200 kilogram seviyesinde. Türkiye'de bu miktar, arazinin yapısına göre farklılık gösteriyor. Kıraç arazilerde hektar başına 120-150 kilogram gübre kullanılırken, sulak arazilerde bu miktar 250 kilogramın üzerine çıkabiliyor.

Ülkelerin hektar başına tükettiği gübre miktarları, üretim stratejilerine ve toprak yapılarına göre değişiklik gösteriyor. Çin'de yoğun tarım nedeniyle bu miktar 500 kilograma yaklaşırken, Hindistan'da ortalama 300 kilogram, Brezilya'da ise 350-500 kilogram arasında değişiyor. Malezya, Hong Kong ve Bahreyn gibi ülkelerde, dar alandan en yüksek verimi almayı hedefleyen stratejiler sebebiyle kullanım miktarı 1500 kilogramı aşıyor. Hollanda, 350-400 kilogramla yüksek bir üretim gerçekleştirirken, komşusu Yunanistan'da bu oran ortalama 200 kilogram seviyesinde bulunuyor.

Türkiye İçin Risk ve Fırsatlar

Türkiye'de yıllık gübre tüketimi yaklaşık 7 milyon ton olup, bunun 5 milyon tonu ithalat yoluyla karşılanıyor. Üre gübresinde yüzde 70 oranında dışa bağımlılık bulunuyor. Türkiye, bu ihtiyacını başlıca Umman, Çin, Rusya, Mısır, Türkmenistan ve İran'dan temin ediyor. Sektör temsilcileri, ilkbahar dönemi ekimleri için stoklarda bir sorun olmadığını belirtiyor. Ancak savaşın ikinci haftasında, gübre arzındaki kesintiler ve artan enerji ile nakliye maliyetleri iç piyasayı etkilemeye başladı. İthal ham madde bağımlılığı nedeniyle gübre fiyatları 29 bin TL'yi aşarak yüzde 15-20 oranında arttı. Analistler, Türkiye'nin, daha önce tahıl koridorunda üstlendiği rolün bir benzerini, enerji ve gübre geçiş hattı için de üstlenebileceğini öngörüyor.

Stoklar Var, Vergi Kalktı

Son Kabine Toplantısı'ndan sonra, Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan, savaş ortamına yönelik yaptığı açıklamada, “Üreticilerimizin ihtiyaç duyacağı gübre stoklarımız yeterli seviyededir. Alternatif ülkelerden uygun fiyata üre gübresi temin edilmesi amacıyla yüzde 6.5 olan gümrük vergisini sıfıra indirdik. İhracat kapasitesine sahip olduğumuz gübrelerin ihracatını durdurarak, bu ürünlerin yurt içinde daha fazla kullanılabilmesi için gerekli tedbirleri aldık” dedi. Çiftçiler, firmaların bayilere ilettiği gübre oranında bir düşüş olduğunu, bu nedenle bayilerin fiyat vermediğini ve ekim kararlarının buna göre şekilleneceğini belirtiyor.

İtalya'da Çiftçi Protestoları Başladı

İtalya'da, Milano şehri Lombardiya Bölgesel Yönetimi'nin genel merkezi önüne, 30 traktörle gelen yaklaşık bin çiftçi protesto düzenledi. Çiftçiler, sektörlerinin hali hazırda yaşadığı zorlukların savaşların etkisiyle daha da derinleştiğine dikkat çekerek, hükümetten enerji piyasasındaki fiyatları ve artışları denetlemesini talep etti. Coldiretti Lombardiya Şubesi Başkanı Gianfranco Comicioli, gübre fiyatlarının eskisine göre yüzde 49 daha yüksek olduğunu, enerji maliyetlerinin ise yüzde 66 arttığını belirtti.

100 Milyon Varil Stok Açacaklar

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), petrol fiyatlarının yükselmesini önlemek amacıyla koordineli bir petrol rezervi salımı önerisiyle üye ülkelerle görüşmeler yapıyor. IEA'nın, üye ülkelere stratejik rezervlerden 300-400 milyon varil petrolün salınmasını önerdiği, ilk ay 100 milyon varilden fazla petrolün serbest bırakılmasının planlandığı söyleniyor.

430 Dolardan 683 Dolara Çıktı

ABD'li analistler, arz riskleri nedeniyle gübre fiyatlarının kısa sürede yüzde 50 artarak 430 dolardan 683 dolara yükseldiğine dikkat çekiyor. Yurt içinde de zamlar arka arkaya geldi. Üreticinin bayilerden aldığı fiyatlara göre, bazı gübrelerde 2 defa, bazı gübre çeşitlerinde ise 3 defa fiyat artışı yapıldığı görüldü. Üre gübresindeki toplam artış 2 bin lirayı geçti. Özellikle tahıl ve hububat tarafında önemli bir gübre çeşidi olan üredeki ton fiyatı 28 bin lirayı aştı. Dap gübresinde ise artış bin liranın üzerinde oldu, ton başına fiyat 15 bin liranın üzerine çıktı.

Ürün Desenini Değiştirebilir

Çiftçiler, gübre fiyatlarındaki artış nedeniyle daha az gübre gerektiren ürünlere yönelmeyi düşünebilir. Üre gübresinin yoğun kullanıldığı buğday, mısır ve soya fasulyesinden, daha az gübre ihtiyacı olan ürünlere geçiş olabilir. Yurt içi piyasalarda da bu risk söz konusu. Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Süleyman Soylu, zorlu üretim koşulları altında çiftçilerin mevcut ürünler yerine farklı ürünlere yönelebileceklerini söylüyor.

Fiyat Etkisi Başladı

Bloomberg'den Hallie Gu ve Eko Listiyorini, Orta Doğu'daki çatışmaların enerji ve gübre maliyetlerini artırması ve tarım piyasalarında arzı daraltma tehdidi oluşturması nedeniyle palm yağı fiyatlarının yüzde 10'a varan oranda arttığını, soya yağı fiyatlarının yükseldiğini ve buğday fiyatlarının iki yılın zirvesine yaklaştığını bildirdi.