Küresel Petrol Ürünleri Piyasasında Kriz Derinleşiyor: Rafinerilerde Arz Sıkışıklığı Kapıda

Küresel petrol ürünleri piyasasında arz sıkışıklığı her geçen gün daha da derinleşiyor. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) tarafından açıklanan son verilere göre, küresel rafineri işleme hacmi ağustos ayında bir önceki aya kıyasla günlük 960 bin varil artış göstererek 81,4 milyon varil seviyesine ulaştı. Ancak bu artışa rağmen, toplam hacim geçen yılın aynı dönemine göre günlük 4,2 milyon varil geride kaldı.

Aylık bazda yaşanan toparlanmada, ABD'deki ham petrol işleme hacminin son 7 yılın en yüksek seviyesine ulaşması ve Çin'de iç talebin canlanmasıyla kısıtlamaların gevşetilmesi etkili oldu. Çin'in petrol ürünü ihracatı da iç talepteki bu güçlenmeyle birlikte son 2,5 yılın zirvesine tırmandı. Ancak bu olumlu gelişmeler, küresel ölçekte yaşanan büyük yapısal ve jeopolitik kayıpları telafi etmeye yetmiyor.

Jeopolitik Gerilimler ve Altyapı Saldırıları Rafinerileri Vurdu

Ukrayna'nın Rusya'nın enerji altyapısına yönelik düzenlediği insansız hava aracı saldırıları, Rus rafinerilerinin üretim kapasitesine büyük darbe vurdu. Rusya'daki rafineri faaliyetlerinin bu yılın üçüncü çeyreğinde, geçen yılın aynı dönemine kıyasla günlük yaklaşık 1,2 milyon varil azalması bekleniyor. Benzer şekilde, Orta Doğu'da tırmanan bölgesel gerilimler nedeniyle bölgedeki rafineri faaliyetlerinde de günlük yaklaşık 1,7 milyon varillik bir düşüş öngörülüyor.

Rafineri faaliyetlerindeki bu ciddi kayıplar, küresel petrol ürünleri ticaretine de doğrudan yansıyor. Geçtiğimiz ay, Rusya ve Körfez ülkelerinin toplam net dizel ve gaz yağı ihracatı, şubat ayına kıyasla günlük 1,6 milyon varil geriledi. Savaş öncesi dönem olan şubatta bu iki bölge, küresel deniz yoluyla yapılan dizel ve gaz yağı ticaretinin yaklaşık yüzde 45'ini tek başına karşılıyordu.

Kapasite Sınırları ve Bakım Sezonu Küresel Arzı Baskılıyor

Diğer bölgelerdeki rafineriler, yüksek ürün fiyatları ve güçlü marjların cazibesiyle ham petrol işleme miktarlarını artırarak bu açığı kapatmaya çalışıyor. Ancak özellikle OECD ülkelerinde rafineri kapasite kullanım oranlarının halihazırda çok yüksek seyretmesi ve yaklaşan planlı mevsimsel bakımlar, yeni arz kesintilerini ilave üretimle telafi etme esnekliğini ortadan kaldırıyor. Bu doğrultuda, küresel rafineri işleme hacminin bu yıl geçen yıla göre günlük 2,6 milyon varil azalarak ortalama 81,5 milyon varil seviyesinde kalacağı tahmin ediliyor.

Avrupa merkezli bağımsız veri sağlayıcısı Montel'in Jeopolitik Enerji Analisti Andres Cala, rafine ürün piyasalarının ham petrole kıyasla kısa vadede esnekliğinin çok daha düşük olduğunu vurguladı. Cala, ABD/İsrail-İran gerilimi ile Rusya-Ukrayna savaşının dizel başta olmak üzere küresel ürün arzını sekteye uğrattığını ve bu kesintinin küresel talebin yaklaşık yüzde 4'üne karşılık geldiğini belirtti.

Ürün piyasalarındaki stok tamponunun ham petrole göre çok daha dar olduğuna dikkat çeken Cala, "Kapasite kullanım oranları yüksek olmasına rağmen ürün piyasalarındaki daralma; fiyat artışlarına, bölgesel kıtlıklara ve ihracat yasaklarına yol açıyor. Bu şok, piyasada sadece daha az petrol bulunmasıyla ilgili değil; asıl mesele, petrolün ihtiyaç duyulan yerlerde belirli ürünlere dönüştürülme kapasitesinin azalmış olmasıdır" değerlendirmesinde bulundu. Cala ayrıca, dizel piyasasının düşük stoklar ve sınırlı yedek kapasite nedeniyle kış boyunca kırılgan kalmaya devam edeceğini sözlerine ekledi.

Tarihi Rekor Kıran Rafineri Marjları ve Yapısal Sorunlar

Norveç merkezli bağımsız araştırma kuruluşu Rystad Energy'nin Emtia Piyasaları Petrol Bölümünden Sorumlu Başkan Yardımcısı Janiv Shah ise rafineri marjlarının tarihsel ortalamaların çok üzerinde seyrettiğini, bu yükselişin özellikle dizel ve jet yakıtında yoğunlaştığını belirtti. Shah, Avrupa ve Akdeniz piyasalarında dizel marjlarının tarihsel ortalamaların yaklaşık 4-5 katına çıkarak rekor kırdığını, kompleks rafinerilerde ise toplam marjların normal seviyelerin 2-4 katına ulaştığını ifade etti.

Bu olağan dışı artışın nedenlerini sıralayan Shah, piyasada kolayca erişilebilen rafine ürünlerin küresel ölçekte azaldığına işaret etti. Orta Doğu'daki rafineri kesintileri ile Hürmüz ve Kızıldeniz'deki geçiş kısıtlamalarının hem ham petrol teslimatlarını hem de ürün ihracatını baltaladığını belirten Shah, yüksek navlun ve sigorta maliyetleri ile uzayan taşıma rotalarının alternatif kargoların teslim fiyatını yukarı çektiğini vurguladı.