Global nebit önümleri bazaryndaky krizis çuňlaşýar: Nebiti gaýtadan işleýän zawodlarda üpjünçilik dyknyşygy gelýär

Dünýädäki nebit önümleri bazaryndaky üpjünçilik gysyşy günsaýyn çuňlaşýar. Halkara Energetika Guramasy (IEA) tarapyndan ýaýradylan iň soňky maglumatlara görä, nebiti gaýtadan işleýän zawodlary gaýtadan işlemegiň mukdary geçen aý bilen deňeşdirilende awgust aýynda her gün 960 müň barrele çenli ýokarlanyp, 81,4 million barrele ýetdi. Şeýle-de bolsa, bu ösüşe garamazdan, geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende umumy mukdary günde 4,2 million barrele galdy.

Aýlyk dikeldiş ABŞ-da çig nebiti gaýtadan işlemegiň mukdarynyň soňky 7 ýylda iň ýokary derejä ýetmegi we Hytaýda içerki islegiň dikeldilmegi sebäpli çäklendirmeleriň gowşadylmagy bilen baglanyşyklydy. Içerki islegiň güýçlenmegi bilen Hytaýyň nebit önümleriniň eksporty soňky 2,5 ýylyň iň ýokary derejesine çykdy. Şeýle-de bolsa, bu oňyn ösüşler dünýä derejesinde başdan geçirilen esasy gurluş we geosyýasy ýitgileriň öwezini dolmak üçin ýeterlik däl.

Geosyýasy dartgynlyk we infrastruktura hüjümleri gaýtadan işleýän zawodlar

Ukrainanyň Russiýanyň energiýa infrastrukturasyna pilotsyz hüjümleri rus nebiti gaýtadan işleýän zawodlarynyň önümçilik kuwwatyna uly zarba urdy. Russiýada gaýtadan işleýän işler, şu ýylyň üçünji çärýeginde geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende günde takmynan 1,2 million barrele çenli azalmagyna garaşylýar. Şonuň ýaly-da, Eastakyn Gündogarda sebitdäki dartgynlygyň güýçlenmegi sebäpli sebitdäki nebiti gaýtadan işleýän zawodlarda günde takmynan 1,7 million barrele çenli azalmagy çak edilýär.

Nebiti gaýtadan işleýän zawodlardaky bu çynlakaý ýitgiler, dünýädäki nebit önümleri söwdasynda gönüden-göni öz beýanyny tapdy. Geçen aý Russiýa we Aýlag ýurtlarynyň arassa dizel we kerosin eksporty fewral aýy bilen deňeşdirilende günde 1,6 million barrele azaldy. Fewral aýynda, uruşdan öňki döwür, diňe şu iki sebit dünýädäki deňiz dizel we kerosin söwdasynyň takmynan 45 göterimini tutdy.

Potensial çäkleri we tehniki hyzmat möwsümi global üpjünçiligi basyp alýar

Beýleki sebitlerdäki nebiti gaýtadan işleýän zawodlar, önümiň ýokary bahasy we güýçli çäkleri bilen çig nebiti gaýtadan işlemegiň mukdaryny köpeltmek arkaly bu boşlugy ýapmaga synanyşýarlar. Şeýle-de bolsa, esasanam OECD ýurtlarynda nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň ulanylyş derejesi häzirki wagtda gaty ýokary we ýakyn wagtda meýilleşdirilýän möwsümleýin tehniki hyzmat, goşmaça önümçilik bilen täze üpjünçilik bozulmalarynyň öwezini dolmak üçin çeýeligi aradan aýyrýar. Şunuň bilen baglylykda, dünýädäki nebiti gaýtadan işleýän zawodlary gaýtadan işlemegiň mukdary geçen ýyl bilen deňeşdirilende şu ýyl bir günde 2,6 million barrele çenli azalar we ortaça 81,5 million barrele çenli galar.

Europeanewropada ýerleşýän garaşsyz maglumat üpjün edijisi Montel -iň geosyýasy energiýa analitigi Andres Cala, arassalanan önüm bazarlarynyň çeýeliginiň gysga möhletde çig nebit bilen deňeşdirilende has pesdigini aýtdy. Cala ABŞ / Ysraýyl-Eýran dartgynlygynyň we Russiýa-Ukraina söweşiniň dünýädäki önümleriň, esasanam dizeliň üpjünçiligini bozandygyny we bu bökdençligiň dünýä isleginiň takmynan 4 göterimine laýyk gelýändigini aýtdy.

Önüm bazarlaryndaky aksiýa buferiniň çig nebitden has dardygyny belläp, Cala: "Potensialy ulanmagyň derejesi ýokary bolsa-da, önüm bazaryndaky gysyş bahalaryň ýokarlanmagyna, sebit ýetmezçiligine we eksport gadagançylygyna sebäp bolýar. Bu täsir diňe bazarda az nebitiň bolmagy bilen çäklenmeýär; esasy mesele nebiti zerur bolan önümlere öwürmek mümkinçiliginiň azalmagydyr." Şeýle hem Cala, az mukdarda we ätiýaçlyk kuwwatynyň çäklidigi sebäpli dizel bazary gyşyň dowamynda gowşak boljakdygyny aýtdy.

Zawod zawodynyň rekordlary we gurluş problemalary

Norwegiýada ýerleşýän garaşsyz gözleg guramasy bolan "Rystad Energy " Haryt Bazarlary Nebit Bölüminiň Wise-prezidenti ivaniw Şah nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň çäkleriniň taryhy ortaça derejeden ýokarydygyny we bu ýokarlanmanyň esasanam dizel we uçar ýangyjynda jemlenendigini aýtdy. Şah Europeanewropa we Ortaýer deňzi bazarlarynda dizel marjlarynyň rekord goýup, taryhy ortaça takmynan 4-5 esse ýokarlandygyny, çylşyrymly nebiti gaýtadan işleýän zawodlardaky umumy aralyklaryň adaty derejeden 2-4 esse ýokarlandygyny aýtdy.

Bu adatdan daşary ösüşiň sebäplerini sanap, Şah bazara aňsatlyk bilen elýeterli arassalanan önümleriň dünýä derejesinde azalandygyny aýtdy. Nearakyn Gündogarda nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň kesilmeginiň we Hormuz we Gyzyl deňiz daky tranzit çäklendirmeleriniň hem çig nebitiň iberilmegine, hem-de önüm eksportyna zyýan ýetirýändigini aýdyp, Şah ýokary ýük we ätiýaçlandyryş çykdajylarynyň we uzaldylan transport ýollarynyň alternatiw ýükleriň eltiş bahasyny ýokarlandyrýandygyny aýtdy.