Kuzey Makedonya’da Barışın Miladı: Ohri Çerçeve Anlaşması ve Türk Toplumunun Hak Mücadelesi

Eski Yugoslavya’dan 1991 yılında herhangi bir askeri çatışmaya girmeden barışçıl yollarla ayrılarak bağımsızlığını ilan eden Kuzey Makedonya (o dönemki adıyla Makedonya), kuruluş sürecinde sancılı dönemlerden geçti. Ülkede kabul edilen ilk anayasa, başta Arnavutlar olmak üzere Türkler ve diğer azınlık topluluklarının temel hak ve özgürlüklerine ciddi kısıtlamalar getiriyordu. Bu durum, ilerleyen yıllarda ülkede etnik temelli büyük gerilimlerin ve çatışmaların yaşanmasına zemin hazırladı.

Çatışmaya Giden Yol: 1990'lardaki Etnik Gerilimler ve İlk Kıvılcımlar

Etnik gruplar arasındaki ilk büyük kırılma, Arnavutların ana dillerinde yükseköğrenim hakkı talep etmesiyle yaşandı. Bu doğrultuda 1994 yılında kurulan üniversite, dönemin hükümeti tarafından yasa dışı ilan edildi. Polisin üniversite binasını yıkmasıyla başlayan arbedede bir kişi yaşamını yitirirken, çok sayıda kişi de yaralandı. Gerilim, 1997 yılında yerel yönetimlerde Arnavut bayrağının kullanılması talebiyle Gostivar ve Kalkandelen (Tetovo) belediyelerine bayrak asılmasıyla yeni bir boyuta taşındı. Hükümetin talimatıyla polis güçlerinin bayrakları indirmek için yaptığı sert müdahale, yeni ölümlere ve kitlesel gözaltılara yol açtı.

Ülkeyi topyekun bir iç savaşa sürükleyen olaylar zinciri ise 22 Ocak 2001 tarihinde başladı. Kalkandelen’e bağlı Teartse köyündeki bir polis karakoluna silahlı Arnavut gruplar tarafından düzenlenen saldırıda bir polis memuru hayatını kaybetti, üç polis yaralandı. Bu eylemin sorumluluğunu Ulusal Kurtuluş Ordusu (UÇK) üstlendi. Bahar aylarında çatışmalar ülkenin kuzey ve kuzeybatı bölgelerinin yanı sıra başkent Üsküp’ün banliyölerine kadar yayıldı. NATO ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatının (AGİT) arabuluculuğuyla 5 Temmuz'da ilan edilen genel ateşkese rağmen, taraflar arasındaki çatışmalar yer yer devam etti. 22 Ocak - 12 Kasım 2001 tarihleri arasında yaşanan bu kanlı süreçte yüzlerce insan hayatını kaybetti, on binlerce sivil evlerini terk etmek zorunda kaldı.

Barışa Atılan İmza: Ohri Çerçeve Anlaşması ve Getirdiği Reformlar

Ülkedeki iç savaşı sonlandırmak amacıyla Avrupa Birliği (AB) ve Amerika Birleşik Devletleri (ABD) özel temsilcilerinin ara buluculuğunda yürütülen müzakereler yaklaşık iki ay sürdü. Siyasi liderlerin uzlaşısıyla 13 Ağustos 2001 tarihinde ülkenin güneybatısındaki turistik Ohri kentinde tarihi Ohri Çerçeve Anlaşması (OÇA) imzalandı. Bu anlaşma, etnik Arnavutların haklarının anayasal güvence altına alınması ve genişletilmesi yolunda en önemli dönüm noktası oldu.

Anlaşma kapsamında; yerel yönetimlerin yetkilerinin artırılması, kamuda adil temsil, ayrımcılığın önlenmesi, azınlık dillerinin resmi kullanımı, kültürel haklar ve eğitim gibi alanlarda radikal reformlar yapılması kararlaştırıldı. Bu doğrultuda, 11 Ocak 2018'de mecliste kabul edilen ve 15 Ocak 2019'da yürürlüğe giren "Dillerin Kullanımı Yasası" ile Arnavutça, Makedoncanın ardından ülke genelinde ikinci resmi dil statüsü kazandı. Ayrıca yasa gereği, nüfusun yüzde 20’sinden fazlasının konuştuğu dillerin o yerel yönetimde resmi dil olması kararlaştırıldı. Bu madde sayesinde Türklerin yoğun olarak yaşadığı birçok belediyede Türkçe de resmi dil olarak kabul edildi.

Anlaşmanın uygulanmasını denetlemek amacıyla 2004 yılında kurulan sekretarya, zaman içinde Siyasi Sistem ve Topluluklar Arası İlişkiler Bakanlığına, 2024 yılındaki son düzenlemeyle de Topluluklar Arası İlişkiler Bakanlığına dönüştürüldü.

Kuzey Makedonya Türklerinin Durumu ve "Revizyon" Beklentisi

Ohri Çerçeve Anlaşması'nın üzerinden geçen uzun yıllara rağmen, ülke nüfusunun önemli bir bölümünü oluşturan Kuzey Makedonya Türkleri, haklarının henüz tam anlamıyla teslim edilmediğini savunuyor. Kendilerini ülkenin asli ve kurucu unsurlarından biri olarak gören Türk toplumu, hem yerel yönetimlerde hem de merkezi devlet kademelerinde nüfusları oranında daha etkin şekilde temsil edilmek istiyor.

Türk toplumu temsilcileri, Kuzey Makedonya'nın en büyük üçüncü topluluğu olarak, Ohri Çerçeve Anlaşması'nın mevcut yapısının kendilerini de tam anlamıyla kapsayacak şekilde revize edilmesi gerektiğinin altını çiziyor. Eylül 2021'de gerçekleştirilen son nüfus sayımı verilerine göre, Kuzey Makedonya'nın toplam nüfusu 1 milyon 836 bin 713 olarak açıklandı. Bu sayımda etnik dağılım şu şekilde gerçekleşti:

• Makedonlar: %58,44
• Arnavutlar: %24,30
• Türkler: %3,86 (Üçüncü büyük topluluk)
• Romanlar: %2,53
• Sırplar: %1,30
• Boşnaklar: %0,87
• Ulahlar: %0,47
• Diğer gruplar: %1,03
• İdari kaynaklardan alınanlar (verisi doğrudan toplanamayanlar): %7,20

Kuzey Makedonya'daki Türkler, ülkenin çok kültürlü ve demokratik yapısının güçlenmesi için kendi haklarının da anayasal düzeyde daha net ifadelerle korunmasını talep etmeye devam ediyor.