Demirgazyk Makedoniýada parahatçylygyň başlangyjy: Ohrid çarçuwaly şertnama we türk jemgyýetiniň hukuklar ugrundaky göreşi

1991-nji ýylda hiç hili harby çaknyşyksyz öňki ugugoslawiýadan parahatçylykly bölünip garaşsyzlygyny yglan eden Demirgazyk Makedoniýa (şol wagt Makedoniýa diýlip atlandyrylýar), gurmak döwründe agyr döwürleri başdan geçirdi. Theurtda kabul edilen ilkinji konstitusiýa türkleriň we beýleki azlyk toparlaryň, esasanam albanlaryň esasy hukuklaryna we azatlyklaryna düýpli çäklendirmeler girizdi. Bu ýagdaý indiki ýyllarda ýurtda etniki esasly dartgynlyklara we konfliktlere ýol açdy.

Dawa-jenjeliň ýoly: 1990-njy ýyllarda etnik dartgynlyk we ilkinji uçgunlar

Etnik toparlaryň arasyndaky ilkinji uly bölünişik, albanlar ene dilinde ýokary bilim almak hukugyny talap edenlerinde ýüze çykdy. Şoňa laýyklykda 1994-nji ýylda döredilen uniwersitet şol döwrüň hökümeti tarapyndan bikanun diýlip yglan edildi. Polisiýa uniwersitetiň binasyny ýykandan soň başlanan çaknyşykda bir adam öldi we köp adam ýaralandy. 1997-nji ýylda Gostiwar we Tetowo (Tetowo) şäher häkimliklerinde baýdaklar asylyp, ýerli dolandyryşlarda Albaniýanyň baýdagynyň ulanylmagyny talap edip, dartgynlyk täze bir ugra geçdi. Polisiýa güýçleriniň hökümetiň görkezmesi bilen baýdaklary aşak düşürmegi üçin gatyşmagy täze ölümlere we köpçülikleýin tussag edilmegine sebäp boldy.

theurdy ähli taraplaýyn raýat urşuna çeken wakalar zynjyry 2001-nji ýylyň 22-nji ýanwarynda başlandy. Tetowanyň Teartse obasyndaky polisiýa merkezinde ýaragly alban toparlary tarapyndan edilen hüjümde bir polisiýa işgäri öldi we üç polisiýa işgäri ýaralandy. Milli azat ediş goşuny (UCK) bu hereketiň jogapkärçiligini öz üstüne aldy. Springazda çaknyşyklar ýurduň demirgazyk we demirgazyk-günbatar sebitlerine, şeýle hem paýtagt Skopjäniň töwereklerine ýaýrady. NATO bilen Europeewropadaky Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň (OSCEHHG) töwellaçylygy bilen 5-nji iýulda yglan edilen umumy atyşygyň bardygyna garamazdan, taraplaryň arasyndaky çaknyşyklar wagtal-wagtal dowam edýärdi. 2001-nji ýylyň 22-nji ýanwaryndan 12-nji noýabry aralygynda bolup geçen bu ganly prosesde ýüzlerçe adam öldi we on müňlerçe raýat öýlerini terk etmeli boldy.

Parahatçylyk üçin gol: Ohrid çarçuwasy şertnamasy we girizen özgertmeleri

inurtdaky raýat urşuny bes etmek üçin Unionewropa Bileleşiginiň (EUB) we Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň (ABŞ) ýörite wekilleriniň töwellaçylygynda geçirilen gepleşikler takmynan iki aý dowam etdi. Syýasy ýolbaşçylaryň razyçylygy bilen 2001-nji ýylyň 13-nji awgustynda ýurduň günorta-günbataryndaky syýahatçylyk şäheri Ohridde taryhy Ohrid Çarçuwaly Ylalaşyk (OCA) gol çekildi. Bu şertnama, konstitusiýa kepilligi we etnik albanlaryň hukuklaryny giňeltmek üçin iň möhüm öwrüm boldy.

Ylalaşygyň çäginde; Localerli dolandyryş edaralarynyň ygtyýarlyklaryny artdyrmak, jemgyýetçilik pudagynda adalatly wekilçilik etmek, diskriminasiýanyň öňüni almak, azlyklaryň dillerini resmi taýdan ulanmak, medeni hukuklar we bilim ýaly ugurlarda düýpli özgertmeler geçirmek kararyna gelindi. Şunuň bilen baglylykda, 2018-nji ýylyň 11-nji ýanwarynda mejlis tarapyndan kabul edilen we 2019-njy ýylyň 15-nji ýanwarynda güýje giren "Dilleri ulanmak baradaky kanun" bilen albanlar Makedoniýadan soň ýurtda ikinji resmi dil statusyna eýe boldy. Mundan başga-da, kanun boýunça ilatyň 20 göteriminden gowragynyň gürleýän dilleriniň şol ýerli dolandyryşda resmi dil boljakdygy karar edildi. Bu makalanyň kömegi bilen türkleriň gür ýaşaýan köp sanly häkimliginde türk dili resmi dil hökmünde kabul edildi.

Ylalaşygyň ýerine ýetirilişine gözegçilik etmek üçin 2004-nji ýylda döredilen sekretariat wagtyň geçmegi bilen Syýasy ulgam we jemgyýetara gatnaşyklar ministrligine, iň soňky düzgün bilen 2024-nji ýylda jemgyýetara gatnaşyklar ministrligine öwrüldi.

Demirgazyk Makedoniýadaky türkleriň ýagdaýy we "Wersiýa" garaşmak

Ohrid Çarçuwaly Ylalaşykdan bäri köp ýyl geçendigine garamazdan, ýurduň ilatynyň ep-esli bölegini emele getirýän Demirgazyk Makedoniýaly türkler hukuklarynyň entek doly berilmändigini öňe sürýärler. Özüni ýurduň esasy we esaslandyryjy elementleriniň biri hasaplaýan türk jemgyýeti, ýerli dolandyryş edaralarynda we merkezi döwlet derejesinde ilatyna görä has netijeli wekilçilik etmek isleýär.

Türk jemgyýetiniň wekilleri Demirgazyk Makedoniýada üçünji uly jemgyýet hökmünde Ohrid Çarçuwaly Ylalaşygynyň häzirki gurluşyna doly goşulmak üçin täzeden seredilmelidigini bellediler. 2021-nji ýylyň sentýabr aýynda geçirilen iň soňky ilat ýazuwy maglumatlaryna görä Demirgazyk Makedoniýanyň umumy ilaty 1 million 836 müň 713 diýlip yglan edildi. Bu ilat ýazuwynda etnik paýlanyş aşakdaky ýaly boldy:

• Makedoniýalylar: 58,44%
• Albanlar: 24.30%
• Türkler: 3.86% (Üçünji uly jemgyýet)
• Romanlar: 2.53%
• Serbler: 1,30%
• Bosniýalylar: 0.87%
• Wlaçlar: 0,47%
• Beýleki toparlar: 1.03%
• Administratiw çeşmelerden alnan (maglumatlary gönüden-göni ýygnap bolmaýan maglumatlar): 7.20%

Demirgazyk Makedoniýadaky türkler ýurduň köp medeniýetli we demokratik gurluşyny berkitmek üçin öz hukuklarynyň konstitusiýa derejesinde has aýdyň goralmagyny talap etmegini dowam etdirýärler.