OECD, Türkiye'nin Kritik Minerallerdeki Stratejik Gücüne Dikkat Çekti

Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) Ticaret ve Tarım Direktörü Marion Jansen, kritik mineraller ve Türkiye'nin bu sektördeki stratejik rolü üzerine Anadolu Ajansı muhabirine çarpıcı açıklamalarda bulundu.

Enerji dönüşümünün hız kazanmasıyla birlikte kritik minerallere olan talebin arttığını vurgulayan Jansen, "Yeşil dönüşüm projelerine olan ilgi arttıkça, bu minerallerin bu süreçteki önemi daha da belirginleşti. Bu nedenle, ihracat kısıtlamaları ve tedarik zincirlerinin kırılganlıkları giderek daha fazla dikkat çekiyor. Bu bağlamda, bu konuların önemi ve zorlukları zamanla artış gösterdi." ifadelerini kullandı.

Kritik minerallerin tedarikinde çeşitlilik sağlamanın önemine değinen Jansen, "Bugün, birçok pazarda kritik ham maddeler için aşırı bir yoğunlaşma söz konusu. Bazen bu yoğunlaşma ham madde aşamasında, bazen de işleme aşamasında gerçekleşiyor. Öyle ki, bazı ürünlerin küresel pazarının yüzde 90'ının tek bir ülkede toplandığını görebiliyoruz. Bu durum sürdürülebilir değil." dedi.

Bu yoğunlaşmanın doğurduğu risklere dikkat çeken Jansen, şu değerlendirmelerde bulundu:

"Bu tür bir piyasa yapısı iki temel risk taşır. İlk olarak, aşırı yoğunlaşma piyasanın doğal dengesini bozabilir ve fiyat oluşumunu olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, yeni oyuncuların piyasaya girmesi güçleşir. İkinci olarak, piyasanın hakim aktörü, ürünlere erişimi kısıtlama gücünü elinde bulundurabilir. Bu nedenle pazarın çeşitlendirilmesi elzemdir. OECD olarak, madencilik ve işleme projelerine sağlanan finansmanın çeşitliliği artırmada kritik rol oynayabileceğini biliyoruz. Bu kapsamda, OECD ihracat kredileri düzenlemesi çerçevesinde aktif çalışmalar yürütüyoruz."

OECD'nin kritik minerallerle ilgili ihracat kısıtlamalarına dair son raporuna da değinen Jansen, "Son 15 yılda ihracat kısıtlamalarında kesintisiz bir artış trendi gözlemliyoruz. Bu durum, çok taraflı ticaret sistemi için olumsuz bir işaret. İhracat yasakları gibi en sert kısıtlamaların son dönemde hızla artması, bu alanda ticaretin sürdürülebilirliği açısından endişe verici." şeklinde konuştu.

Sektöre yatırım yapmanın zorluklarına değinen Jansen, "Kritik mineraller sektörüne yatırım uzun vadeli bir taahhüt gerektirir. Yatırım kararları alırken, hangi projelerin karlı olacağını öngörmek zaman alır. Özellikle madencilik projelerinde, ürünün yer altından çıkarılıp pazara sunulması uzun bir süreç gerektirir. İşleme aşamasında ise teknoloji ve sermaye yatırımı kritik önem taşır. Bu nedenle, yatırımcıların uzun vadeli finansmana ihtiyacı vardır." dedi.

Bu süreçteki asıl zorluğun finansman olduğunu belirten Jansen, "Yatırımcılar, piyasa koşulları ve getirileri hakkında net bir bilgiye sahip olmak isterler. Yoğunlaşmış piyasalarda rekabetçi koşulların eksikliği, yatırım risklerini artırır." diye ekledi.

Türkiye'nin kritik mineraller tedarikindeki önemine vurgu yapan Jansen, "Türkiye, bu alanda önemli bir oyuncu. Özellikle bor gibi stratejik minerallerde lider bir tedarikçi olan Türkiye, nadir toprak elementlerinde de zengin rezervlere sahip. Coğrafi konumuyla Türkiye, Asya, Afrika ve Avrupa arasında bir köprü vazifesi görerek, lojistik ve transit geçişlerde avantaj sağlıyor." değerlendirmesinde bulundu.

OECD'nin Türkiye'deki rolüne de değinen Jansen, "Türkiye, OECD'nin resmi destekli ihracat kredileri düzenlemesinin bir parçası. Bu, Türkiye'ye ihracat kredileri finansmanı konusunda önemli bir söz hakkı tanımaktadır. Türkiye'nin, kritik ham maddeler konusunda ihracat kısıtlaması uygulamayan bir ülke olarak öne çıkması, küresel piyasalarla olan entegrasyonunu güçlendirmektedir." şeklinde konuştu.

Jansen, İstanbul'da düzenlenen OECD Kritik Mineraller Forumu'nun önemine dikkat çekerek, "Forum, hem OECD üyeleri arasında hem de diğer ülkelerle koordinasyon ve istişare fırsatlarını güçlendirmektedir. Türkiye, bu süreçte aktif bir rol oynayarak, farklı aktörlerin bir araya gelmesini sağlıyor. Aynı zamanda, yatırım projelerinin finansmanı konusunda da önemli bir rol üstlenebilir." dedi.

OECD Kritik Ham Maddelere İlişkin İhracat Kısıtlamaları Envanteri 2026 raporuna göre, 2009-2024 döneminde ihracat kısıtlamaları beş kat arttı. 2024 yılında artış yavaşlasa da, kısıtlamalar tarihi yüksek seviyelerde kaldı. Afrika ve Asya'daki kaynak zengini gelişmekte olan ülkeler bu önlemleri daha yaygın bir şekilde benimsedi.

Enerji dönüşümü, dijitalleşme ve savunma sanayisinde kritik öneme sahip ham maddeler için küresel talep artarken, arzın sınırlı sayıda ülke ve üreticide yoğunlaşması dikkat çekiyor. Kobalt, lityum ve nikel gibi minerallerde en büyük üç üretici, küresel üretimin büyük bir kısmını sağlıyor. Nadir toprak elementlerinde ise bu oran yüzde 90'a ulaşıyor. Bu durum, tedarik zincirlerinin kırılganlığını artırıyor ve ihracat kısıtlamaları gibi ticaret politikası araçlarının daha sık kullanılmasına neden oluyor.

Uluslararası Enerji Ajansı'nın "Küresel Kritik Mineraller Görünümü" raporuna göre, kobalt üretiminde Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Endonezya ve Rusya; lityum üretiminde Çin, Avustralya ve Şili; nikel üretiminde ise Endonezya, Filipinler ve Rusya önde gelen ülkeler arasında yer alıyor.