Savaşın Gölgesinde Tahran'da Güç Kayması: Payidari Cephesi Nasıl Yükseldi?

Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail’in 28 Şubat tarihinde İran’a karşı başlattığı askeri operasyonlar, diplomasi ve çatışma sarmalında yeni bir aşamaya ulaştı. Taraflar arasında 17 Haziran’da imzalanan 14 maddelik mutabakat zaptına rağmen cephe hattında silahlar susmak bilmedi. Washington ile Tahran yönetimleri müzakere masasında diplomatik temasları sürdürmeye çalışırken, ABD ordusu İran topraklarını vurmaya, Tahran ise Basra Körfezi’ndeki Amerikan askeri ve stratejik tesislerini hedef almaya devam ediyor. Sahadaki bu yıpratma savaşının uzaması, İran iç siyasetindeki dengeleri de sarsıyor ve Batı dünyasıyla her türlü uzlaşı formülüne radikal bir şekilde karşı çıkan Payidari Cephesi’nin elini güçlendiriyor.

300 Milyar Dolarlık Fon ve Tahran’daki İdeolojik Çatlak

Resmi adıyla İslam Devrimi İstikrar Cephesi olan ve 2011 yılında kurulan Payidari, İran siyasetinin en uzlaşmaz kanadını temsil ediyor. Hareket; Meclis ve Müzakere Heyeti Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ve Devrim Muhafızları Ordusu’nun ABD ile yürüttüğü arka kapı diplomasisine ilk günden beri sert bir muhalefet yürütüyor. Cumhurbaşkanı Mesut Pezeşkiyan’ın diplomatik çözüm arayışlarına ve müzakerelere verdiği desteğe karşın, Payidari Cephesi Washington ile kurulacak her türlü temas hattını doğrudan "ihanet" olarak tanımlıyor. Batı sermayesinin ülkeye girişini ise İslami rejime yönelik sinsi bir sızma girişimi şeklinde yorumluyor.

Bu derin ideolojik ayrışma, taraflar arasındaki mutabakat metninde yer alan 300 milyar dolarlık yeniden yapılanma ve kalkınma fonu tartışmasında somut bir hal alıyor. Tahran'daki pragmatik muhafazakarlar, bu devasa fonu ülkenin ağır ambargolar altındaki ekonomisini düzlüğe çıkaracak hayati bir fırsat olarak görürken; Payidari kurmayları bu durumu İran’ın ulusal egemenliğinin yabancı sermayeye peşkeş çekilmesi olarak nitelendiriyor.

Hakkani Medresesi Ekolü ve Devlet Kadrolarındaki Kökleşme

Eski dini lider Ali Hamaney’in 28 Şubat’ta hayatını kaybetmesinin ardından devletin tepe kadrolarında yapılan kritik atamalar, ülkedeki ideolojik dönüşümü daha da hızlandırdı. Stratejik kurumlara getirilen yeni isimlerin büyük bir kısmı, Payidari’nin fikir babası kabul edilen ve 2021 yılında vefat eden Ayetullah Muhammed Taki Misbah Yezdi’nin ekolünden geliyor. Misbah Yezdi’nin İran devlet mekanizmasındaki köklü etkisi, İslam Devrimi’nin öncü kıvılcımı kabul edilen 1963 yılındaki Hordad Ayaklanması’nın ardından kadro yetiştirmeye odaklanmasıyla başladı.

Bu doğrultuda 1964 yılında Kum kentinde kurulan Hakkani Medresesi; Ahmet Cenneti, Muhammed Beheşti ve Ali Kuddusi gibi isimlerin öncülüğünde bu radikal çizginin entelektüel ve operasyonel merkezi haline geldi. Bugün Anayasayı Koruyucular Konseyi Genel Sekreterliği görevini yürüten Cenneti ile devrim sonrası anayasal kurumların inşasında kritik roller üstlenen Beheşti ve Kuddusi, bu ekolün en kurucu figürleri arasında yer alıyor.

Mehdicilikten Yargıya: Devlet Mekanizmasını Yöneten Kadrolar

Şii dünyasının geleneksel havza eğitim modelini dönüştürmeyi hedefleyen Hakkani Medresesi, Ayetullah Humeyni’nin velayet-i fakih teorisini en radikal şekilde yorumlayarak "rehbere mutlak itaat" ilkesini sistemin merkezine koydu. Misbah Yezdi ekolü, halkın iradesinin ancak ve ancak velayet-i fakihe gösterilecek tam teslimiyetle meşruiyet kazanacağını savunuyor. Bu ideolojik yapı; Mehdicilik, Hüccetiye doktrini, demokrasi ve insan haklarına yönelik sert mesafe ile dini amaçlar doğrultusunda şiddet kullanımının meşrulaştırılmasını temel alıyor.

Temelleri 1953 yılında Şeyh Mahmut Halebi tarafından atılan Mehdiye Hüccetiye Hayriyye Cemiyeti, yeryüzünde gerçek İslami yönetimin ancak 12. İmam Mehdi’nin gelişiyle kurulabileceğini savunmaktaydı. Misbah Yezdi’nin bu gizemli yapının üst düzey yöneticilerinden biri olduğu iddiaları kendisi tarafından reddedilse de, Hakkani Medresesi bugün istihbarat birimlerinden yargı mekanizmasına, Devrim Muhafızları’ndan ülkeyi yöneten devasa vakıflara kadar devletin kılcal damarlarına yönetici ihraç etmeye devam ediyor. Yargı Erki Başkanı Gulam Hüseyin Muhsini Ejei, Anayasayı Koruyucular Konseyi Başkanı Muhsin Kadıhudayi, eski içişleri bakanı Mustafa Purmuhammedi ve geçtiğimiz dönemde şüpheli bir helikopter kazasında yaşamını yitiren eski Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi bu köklü geleneğin devlet katındaki en güçlü temsilcileri olarak öne çıkıyor.

Misbah Yezdi’nin 2021'deki ölümünün ardından bu güçlü hareketin ideolojik liderliğini Muhammed Mehdi Mir Bageri üstlendi. Yeni dönemde dini liderlik için adı geçen Mücteba Hamaney’in de Mir Bageri’nin öğrencisi olması, baba Hamaney sonrası dönemde İran’ın rotasının Payidari çizgisine çok daha sert bir şekilde kayabileceği öngörülerini güçlendiriyor.

ERCAN ÇANKAYA