Uruş kölegesinde Tähranda güýç çalşygy: “Payidari” fronty nädip ýokarlandy?

ABŞ we Ysraýyl tarapyndan 28-nji fewralda Eýrana garşy başlanan harby operasiýa diplomatiýa we konflikt spiralynda täze tapgyra çykdy. Taraplaryň arasynda 17-nji iýunda gol çekilen 14 maddalyk düşünişmek memorandumyna garamazdan, ýaraglar birinji hatarda dymmady. Waşington we Tähran administrasiýalary gepleşik stolunda diplomatik gatnaşyklary saklamaga synanyşýarka, ABŞ goşuny Eýranyň territoriýasyna hüjüm etmegini dowam etdirýär we Tähran Pars aýlagynda Amerikanyň harby we strategiki desgalaryny nyşana alýar. Bu çekeleşikli söweşiň meýdançada uzalmagy, Eýranyň içerki syýasatynda deňagramlylygy sarsdyrýar we Günbatar dünýäsi bilen barlyşyk formulasyna düýpgöter garşy çykýan Payidari Front -yň elini güýçlendirýär.

300 milliard dollarlyk fond we Tähranda ideologiki çatryk

Resmi taýdan Yslam Rewolýusiýasynyň durnuklylygy fronty hökmünde tanalýan we 2011-nji ýylda esaslandyrylan Paýdari, Eýran syýasatynyň iň barlyşyksyz ganatyny görkezýär. Hereket; Mejlis we gepleşikler komitetiniň başlygy Muhammet Bakir Qalibaf, ilkinji günden bäri Daşary işler ministri Abbas Arakçi we Ynkylap gorag korpusynyň ABŞ bilen alyp barýan açyk diplomatiýasyna berk garşy çykdy. Prezident Masud Pezeşkiýanyň diplomatik çözgüt gözlemegine we gepleşikleri goldaýandygyna garamazdan, “Payidari Front” Waşington bilen islendik aragatnaşygy göni “dönüklik” diýip kesgitleýär. Günbatar paýtagtynyň ýurda girmegini Yslam re regimeimine garşy gizlin bir synanyşyk diýip düşündirýär.

Bu çuňňur ideologiki bölünişik, taraplaryň arasyndaky düşünişmek memorandumyna goşulan 300 milliard dollarlyk dikeldiş we ösüş gaznasynyň ara alnyp maslahatlaşylmagynda anyk bolýar. Tährandaky pragmatiki konserwatorlar bu ägirt uly gaznany agyr embargo astynda saklanýan ýurduň ykdysadyýetini gowulandyrmak üçin möhüm pursat hökmünde görýärler; Payidari işgärleri bu ýagdaýy Eýranyň milli özygtyýarlylygynyň daşary ýurt maýasyna tabşyrylmagy hökmünde häsiýetlendirýärler.

Hakkani Medrese mekdebi we döwlet işgärlerinde kök urmak

28-nji fewralda öňki dini lider Ali Hameneý aradan çykandan soň, döwletiň ýokary wezipelerine bellenen möhüm wezipeler ýurtda ideologiki özgerişleri hasam çaltlaşdyrdy. Strategiki guramalara getirilen täze atlaryň köpüsi, Paýidariniň kakasy hasaplanýan we 2021-nji ýylda aradan çykan Aýatolla Muhammet Taky Misbah diazdiniň mekdebinden gelýär. Misbah diazdiniň Eýranyň döwlet mehanizmine düýpli täsiri 1963-nji ýylda Hordad gozgalaňyndan soň kadrlary taýýarlamak bilen başlandy.

Bu ugurda 1964-nji ýylda Gom şäherinde Hakkani Medrese döredildi; Ahmet Cenneti, Muhammet Beheşti we Ali Kuddusi ýaly atlaryň ýolbaşçylygynda bu radikal çyzygyň intellektual we iş merkezine öwrüldi. Häzirki wagtda Konstitusiýanyň Goragçylar Geňeşiniň Baş sekretary wezipesini ýerine ýetirýän Cenneti we rewolýusiýadan soňky konstitusiýa institutlarynyň gurluşygynda möhüm rol oýnan Beheşti we Kuddusi bu mekdebiň düýbüni tutujylaryň arasynda.

Mahizmden Kazyýet ulgamyna: Döwlet mehanizmini dolandyrýan işgärler

Şaýy dünýäsiniň adaty basseýn bilim modelini üýtgetmegi maksat edinýän Hakkani Medresi, Aýatolla Homeýniniň welaýat-i fakyh teoriýasyny iň radikal manyda düşündirdi we ulgamyň merkezinde "gollanma doly boýun bolmak" ýörelgesini goýdy. Misbah diazdi mekdebi, halkyň isleginiň diňe welaýat-i fakyga doly boýun bolmak arkaly kanunylyga eýe boljakdygyny öňe sürýär. Bu ideologiki gurluş; Mahdizm Hujjatiýa taglymatyna esaslanýar, demokratiýa we adam hukuklaryna gaty aralyk we zorlugyň dini maksatlar üçin ulanylmagy kanunlaşdyrylýar.

Şeýh Mahmut Halebi tarapyndan 1953-nji ýylda düýbi tutulan Mahdiye Hüçetiýe Haýriýe jemgyýeti, ýerdäki hakyky yslam düzgüniniň diňe 12-nji ymam Mahdiniň gelmegi bilen döredilip bilinjekdigini öňe sürdi. Misbah diazdiniň özüniň bu syrly gurluşyň iň ýokary derejeli ýolbaşçylaryndan biridigini öňe sürmegi bilen ret edilse-de, Hakkani Medrese dolandyryjylary döwletiň kapilýarlaryna, aňtaw bölümlerinden kazyýet mehanizmine, Ynkylap goragçylaryndan başlap ýurdy dolandyrýan ägirt uly fondlara eksport etmegini dowam etdirýär. Kazyýetiň başlygy Gulam Hüseýin Muhsini Ejei, Konstitusiýanyň Goragçylar Geňeşiniň başlygy Muhsin Kadyhudaýi, öňki Içeri işler ministri Mustafa Purmuhammedi we dikuçar heläkçiliginde şübheli ýagdaýda ömrüni ýitiren öňki prezident İbrahim Reisi, bu çuňňur däp-dessuryň iň güýçli wekilleri hökmünde tapawutlanýar.

2021-nji ýylda Misbah diazdi ölenden soň, Muhammet Mehdi Mir Bageri bu güýçli hereketiň ideologiki ýolbaşçylygyny öz üstüne aldy. Täze döwürde dini ýolbaşçylar üçin agzalýan Mojtaba Hameneýiniň Mir Bageriniň talybydygy, Eýranyň ugrunyň kakasyndan soňky Hameneýi döwründe Paýidari ugruna has ýitip biljekdigi baradaky çaklamalary güýçlendirýär.

ERCAN ÇANKAYA