Uganda'nın İsrail ile İlişkileri: Tarihsel ve Stratejik Bağlamda Bir Analiz

Uganda ile İsrail arasındaki diplomatik ilişkiler, 1960'lı yıllarda İsrail'in Doğu Afrika'ya yönelik açılımlarının bir parçası olarak başlamış, zaman zaman bölgesel ve iç siyasi gelişmelerden etkilenerek dalgalanmalar yaşamıştır. Ancak, son yıllarda bu ilişkiler yeniden canlanmıştır. {{IMG_0}}

Kampala yönetimi, ağırlıklı olarak güvenlik işbirliği ve kalkınma projeleri aracılığıyla İsrail ile temaslarını sürdürmekte, Tel Aviv ise Uganda'yı Doğu Afrika'da stratejik bir ortak olarak konumlandırmaktadır.

Son dönemde, İsrail'in bölgedeki operasyonları ve Uganda'daki üst düzey isimlerin demeçleri, iki ülke arasındaki ilişkilerin yeniden gündeme gelmesine neden olmuştur.

Uganda Devlet Başkanı Yoweri Museveni, zaman zaman Filistin meselesine destek veren açıklamalar yapmasına rağmen, ülkenin güvenlik bürokrasisi ve iktidara yakın çevrelerden İsrail'e daha açık destek mesajları gelmektedir.

Bu durum, Uganda'nın İsrail ile ilişkilerini sürdürürken Orta Doğu'daki gelişmeler karşısında çok yönlü bir politika izlediğini göstermektedir.

Uganda'da İsrail'e Destek: Küresel Çatışmanın Etkileri

Haliç Üniversitesi Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi Dr. Serhat Orakçı, Uganda'daki üst düzey devlet yetkililerinin İsrail'e yönelik destek açıklamalarının, Orta Doğu'daki çatışmaların etkilerinin Afrika'ya kadar uzandığını gösterdiğini belirtmiştir.

Orakçı, Orta Doğu'daki çatışmaların artık sadece bölgesel bir mesele olmadığını, Türkiye gibi yakın coğrafyalar kadar Afrika'da da politik ve toplumsal etkiler yarattığını ifade etmiştir.

Uganda'nın İsrail'e verdiği desteğin arka planında, yaklaşık 40 yıldır iktidarda olan bir yönetim yapısı bulunduğunu söyleyen Orakçı, Museveni yönetimi ve çevresinin İsrail ile uzun süredir olumlu ilişkiler içinde olduğunu belirtmiştir.

Orakçı, Uganda'daki iktidar çevrelerinin İsrail'e yaklaşımında dini referansların önemli bir rol oynadığını vurgulayarak, Devlet Başkanı Museveni ve çevresindeki bazı isimlerin Orta Doğu'daki gelişmeleri İncil üzerinden değerlendirdiğini aktarmıştır.

Bu yaklaşımın, güncel siyasi ve tarihsel gerçeklikleri yeterince dikkate almayan sorunlu bir bakış açısı olduğunu belirten Orakçı, 20. yüzyılda gelişen siyonist hareketin ve İsrail'in Filistin topraklarındaki politikalarının, geleneksel dini anlatılarla açıklanamayacak kadar karmaşık olduğunu ifade etmiştir.

Museveni ve çevresinin zaman zaman İsraillileri tarihsel Yahudi topluluklarıyla özdeşleştiren söylemler kullandığını belirten Orakçı, bunun modern İsrail devletinin ideolojik ve siyasi karakterini göz ardı eden yanıltıcı bir yaklaşım olduğunu söylemiştir.

Entebbe Operasyonunun İlişkilerdeki Etkisi

Orakçı, Uganda ve İsrail arasındaki ilişkilerde 1976 yılında gerçekleşen Entebbe Operasyonu'nun önemli bir dönüm noktası olduğunu belirtmiştir.

İsrail'in, Uganda'daki Entebbe Havalimanı'na indirilen bir Fransız uçağındaki rehineleri kurtarmak için düzenlediği askeri operasyon, iki ülke ilişkilerinde kritik bir an olarak nitelendirilmiştir. {{IMG_1}}

Bu operasyonda İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun kardeşi Yonatan Netanyahu da hayatını kaybetmiştir ve onun anısına Uganda'da bir anıt dikilmiştir.

Orakçı, operasyonun ardından Uganda'daki siyasi dengelerin değiştiğini ve ülkenin dönüşüm sürecinin Museveni dönemine zemin hazırladığını ifade etmiştir.

Uganda'nın Resmi Söylemi ve Halkın Tutumu

Uganda'nın çok katmanlı bir toplumsal yapıya sahip olduğunu vurgulayan Orakçı, ülkede çok sayıda kültürel, etnik ve dini grubun bir arada yaşadığını ve tüm Ugandalıların resmi söylemle aynı çizgide olmadığını belirtmiştir.

Hristiyanların nüfusun çoğunluğunu oluşturduğunu, Protestan ve Katolik toplulukların geniş yer tuttuğunu ifade eden Orakçı, buna karşılık Uganda'da kayda değer bir Müslüman nüfusun da bulunduğunu ve bu kesimlerin İsrail'e yönelik yaklaşımının iktidar çevrelerinden farklılaştığını dile getirmiştir.

Orakçı, "Ülkedeki Müslüman topluluklar ve diğer gruplar, İsrail'in Gazze'ye yönelik politikalarını eleştirmektedir. İsrail'e verilen destek, esasen bir grup yönetici elitin ve özellikle Hristiyan muhafazakar çevrelerin bakış açısını yansıtmaktadır. Uganda toplumunun tamamına mal edilemeyecek bir siyasi çizgi öne çıkmaktadır." diye konuşmuştur.

Uganda'daki dini çeşitliliğin bir başka boyutunu da ülkede sayıları sınırlı olan Yahudi topluluğu oluşturmaktadır. Bu grubun güçlü bir siyasi ağırlığı olmasa da ülkenin dinsel çeşitliliğini göstermesi açısından dikkat çekicidir.

Uganda'nın İsrail ile Yakınlaşması: Güçlenen Stratejik Hat

İHH İnsani Yardım Vakfı Doğu ve Güney Afrika Birim Koordinatörü Muhammet Emin Esmer, Uganda'nın İsrail'e yönelik destek açıklamaları ve olumlu söylemlerinin tarihsel ve stratejik bir hattın güçlenmesi olarak yorumlanabileceğini belirtmiştir.

İsrail'in, Uganda'yı uzun yıllardır Afrika açılımında önemli bir ortak olarak gördüğünü ifade eden Esmer, Uganda Savunma Kuvvetleri Komutanı Kainerugaba'nın İsrail'in İran'a yönelik saldırılarına verdiği açık desteğin, mevcut ilişkilerin daha görünür hale geldiğini gösterdiğini dile getirmiştir.

Esmer, İran ile İsrail arasındaki gerilimin Afrika'da dolaylı bir nüfuz mücadelesi şeklinde yansıdığını ve Uganda'nın bu denklemde İsrail'e daha yakın bir pozisyonda yer aldığını belirtmiştir. "İsrail'in güvenlik stratejisinde Afrika, Kızıldeniz hattını dengelemek açısından önemli bir alan. Bu çerçevede Uganda, doğrudan çatışmanın tarafı olmasa da İsrail'in çevreleme stratejisinde konumlanan ülkelerden biri." diye eklemiştir.

Güvenlik İşbirliği İlişkilerin Temeli

Esmer, Uganda ile İsrail arasındaki ilişkilerin temelinin askeri ve güvenlik işbirliği üzerine kurulu olduğunu belirtmiştir.

Özellikle İsrail'in çevre ülkelerde denge kurma stratejisi kapsamında Uganda'yı bir güvenlik ortağı olarak değerlendirdiğini ifade eden Esmer, "Bu tür işbirlikleri, bölgedeki ülkeler üzerinde dolaylı baskı oluşturabilecek bir denge unsuru yaratır." demiştir.

Esmer, Uganda'nın geçmişte bazı uluslararası platformlarda İsrail'e eleştirel yaklaşmasına rağmen son dönemde daha yakın bir çizgi izlemesi konusunda ise şu değerlendirmelerde bulunmuştur:

"Museveni'nin önceki ziyaretlerde Filistin lehine açıklamalar yaptığı, Birleşmiş Milletler'de Filistin lehine oylamalarda bulunduğu, bununla birlikte de zaman zaman İsrail ile ilişkileri geliştirmeye açık olduğu yönünde açıklamalar yaptığı görülüyor. Bu, ideolojik bir değişimden çok değişen bölgesel ve uluslararası dengelere uyum sağlama çabasıdır."

Entebbe Operasyonu ve İlişkilerin Psikolojik Zemini

Esmer, Entebbe Operasyonu'nun iki ülkenin güncel ilişkilerinde halen bir referans oluşturup oluşturmadığına dair değerlendirmesinde, operasyonun sadece askeri bir olay olmadığını, aynı zamanda iki ülke ilişkilerinin psikolojik ve siyasi zeminini şekillendiren bir kırılma anı olarak görülebileceğini belirtmiştir.

Muhammet Emin Esmer ayrıca, daha geriye gidildiğinde Uganda Planı'nın da ilişkilerin tarihsel zeminini oluşturan kritik bir arka plan sunduğunu, Uganda'nın bir dönem Yahudi yurdu için alternatif olarak gündeme gelmesinin ise İsrail'in bu coğrafyaya bakışında uzun vadeli stratejik ve zihinsel bir sürekliliğe işaret ettiğini ifade etmiştir.

Uganda'nın İsrail'e Yaklaşmasının Afrika'daki Etkileri

İsrail'in İran'a yönelik saldırıları karşısında Uganda'dan gelen destek açıklamalarının Afrika ülkeleri arasında yeni bir tartışma başlatabileceğine işaret eden Esmer, kıtadaki ülkelerin İsrail konusunda ortak bir tutuma sahip olmadığını belirtmiştir.

Esmer, değerlendirmesine şöyle devam etmiştir:

"Özellikle Müslüman nüfusun yoğun olduğu ülkeler ile diğerleri arasında yaklaşım farkı bulunuyor. Uganda'nın İsrail'e yakın durması, bu mevcut ayrışmayı daha görünür hale getirebilir ancak bunu yeni bir kırılma olarak değil, mevcut farklılıkların derinleşmesi şeklinde görmek gerekir."

Uganda'nın İsrail'e yakınlaşmasının siyasi ve ekonomik işbirliği fırsatlarını artırabileceğini, ancak İran gibi aktörlerle zaten sınırlı olan ilişkilerinde daha fazla mesafe yaratma riski taşıdığını vurgulayan Esmer, "Bu durum, Afrika Birliği içinde halihazırda tartışmalı olan İsrail meselesini yeniden gündeme taşıyabilir." ifadesini kullanmıştır.