Yapay Zekada "Dijital Diktatörlük" Tehlikesi: Gençler Tehdit Altında mı?

Yapay zekanın küresel ölçekte yaygınlaşması, eğitimden toplumsal yapıya kadar birçok alanda devrimsel dönüşümleri beraberinde getirirken ciddi riskleri de gündeme taşıyor. Türk Eğitim Derneği’nin düşünce kuruluşu TEDMEM tarafından hazırlanan “Eğitimde Yapay Zekâ: Küresel Eğilimler ve Türkiye için Politika Önerileri” raporu, bu teknolojinin özellikle genç nesiller üzerindeki manipülatif gücünü çarpıcı verilerle ortaya koyuyor. Gazeteci Ozan Ömer Kadüker'in aktardığı rapora göre, Türkiye'de yapay zekâ kullanan her 10 bireyden 4'ü 25 yaşın altında bulunuyor. Gençlerin duygusal destek arayışıyla yapay zekâ platformlarına yönelmesi, küresel teknoloji devlerinin milyonlarca insanın düşünce dünyasını ve inanç biçimlerini şekillendirmesi riskini doğuruyor.

Gençler İçin "Yapay Zekâ Ehliyeti" Önerisi

Raporda yer alan araştırmalar, gençlerin dijital dünyadaki dezenformasyona karşı savunmasız olduğunu gösteriyor. 17-27 yaş grubundaki gençlerin yarısı yapay zekanın teknik sınırlarını rasyonel bir süzgeçten geçirmekte zorlanırken, yüzde 61’i ise yapay zekanın ürettiği yanlış ya da uydurma bilgileri gerçeklerden ayırt edemiyor. Bu bilişsel boşluğu doldurmak amacıyla TEDMEM, ortaöğretim seviyesindeki öğrencilere güvenli, etik ve bilinçli kullanım yetkinliğini tescilleyen bir “Yapay zekâ ehliyeti” verilmesini teklif ediyor.

Öte yandan, yapay zekâ çağında geleneksel ölçme-değerlendirme yöntemlerinin de işlevsiz kaldığı vurgulanıyor. Raporda, klasik ev ödevlerinin azaltılması, yazma becerilerinin doğrudan sınıf ortamında ölçülmesi, sözlü mülakatlar ile münazaraların ağırlığının artırılması gerektiği savunuluyor. Akademik alandaki yetersizliklere de değinilen raporda, Türkiye'deki 33 üniversitede açılan yapay zekâ lisans programlarında görev yapan 221 akademisyenden yalnızca 26’sının profesör unvanına sahip olması dikkat çekici bir eksiklik olarak öne çıkıyor.

Küresel Arenada Yapay Zekâ ve "Tekno-Otoriterlik" Endişesi

Dünyada yapay zekanın eğitim sistemlerine entegrasyonu konusunda tek bir model bulunmuyor. Çin, yapay zekâ okuryazarlığını erken çocukluk döneminden itibaren müfredatına dahil ederken, bazı ülkeler pedagojik endişelerle geri adım atıyor. Güney Kore'nin 2023 yılında duyurduğu “Yapay Zekâ Dijital Ders Kitabı” projesi; veri güvenliği, artan ekran süresi ve öğretmenlerin iş yükü gibi kaygılar nedeniyle velilerin sert tepkisiyle karşılaştı. Zorunlu kılınması hedeflenen bu projeye okulların sadece yüzde 32’si katılım sağladı. İsveç ise benzer kaygılarla 2023 yılında okullardaki ekran sürelerini kısıtlama yoluna gitti.

TEDMEM raporunda, kullanıcıların dijital ayak izlerini analiz ederek davranışlarını yönlendiren bu yeni sistem “dijital diktatörlük” ve “tekno-otoriterlik” kavramlarıyla tanımlanıyor. İnsanların davranışlarının ölçüldüğü ve yönlendirildiği birer veri nesnesine dönüştüğü bu düzen, bireysel özgürlükleri tehdit ediyor.

Türkiye'nin Teknolojik Bağımsızlığı ve Dijital Egemenlik

Gazeteci Meltem Güneş'in Ankara'dan aktardığı bilgilere göre, Türkiye yapay zekâ alanında yeni bir dönemin kapısını araladı. Geçtiğimiz günlerde açıklanan ulusal yol haritası kapsamında 1 trilyon liralık ekonomik değer üretilmesi, 10 bin ileri düzey yapay zekâ uzmanı ve 100 bin uygulama profesyonelinin yetiştirilmesi hedefleniyor.

Dijital Dönüşüm ve Siber Güvenlik Derneği Başkanı Taner Çıtak, bu eylem planının Türkiye’nin siber ve teknolojik bağımsızlığı için hayati bir önem taşıdığını belirtti. Çıtak, "Bizim için en stratejik kazanım dijital egemenlik vurgusudur. Verinin ülke sınırları içerisinde işlenmesi, yerli altyapıların güçlendirilmesi ve dışa bağımlılığın azaltılması sadece ekonomik bir hamle değil, aynı zamanda ulusal güvenlik meselesidir. Yetişmiş insan kaynağının ülkede tutulması da bu plan sayesinde güçlü bir zemine kavuşacaktır" dedi.

Siber Güvenlik Riskleri ve Yeni Tehdit Alanları

Yapay zekanın kamu ve sağlık gibi kritik sektörlerde yaygınlaşmasının siber saldırganlar için yeni hedef alanları yarattığına dikkat çeken Taner Çıtak, altyapı büyüdükçe güvenlik açıklarının da katlanarak arttığını vurguladı. Dernek olarak bu dönüşümün güvenli bir zeminde ilerlemesi için çalışacaklarını ifade eden Çıtak, yapay zekâ okuryazarlığının artırılması, siber güvenlik farkındalığının yaygınlaştırılması ve etik kuralların korunması hususunda aktif rol üstleneceklerini sözlerine ekledi.