Emeli intellektde "Sanly diktatorlygyň" howpy: Peopleaşlar howp astyndamy?

Emeli intellektiň dünýä derejesinde ýaýramagy bilimden jemgyýetçilik gurluşyna köp ugurlarda rewolýusiýa özgerişleri getirýär, şol bir wagtyň özünde-de gün tertibine çynlakaý töwekgelçilikleri getirýär. Türk Bilim Assosiasiýasynyň pikir merkezi TEDMEM tarapyndan taýýarlanan "Bilimdäki emeli intellekt: Türkiýe üçin global tendensiýalar we syýasat teklipleri" hasabaty bu tehnologiýanyň manipulýasiýa güýjüni, esasanam ýaş nesilleri haýran galdyryjy maglumatlar bilen açýar. Journalisturnalist Ozan Ömer Kadükeriň hasabatyna görä, Türkiýede emeli intellekt ulanýan her 10 adamdan 4-i 25 ýaşdan kiçi. Emosional goldaw gözlemek üçin emeli intellekt platformalaryna ýüz tutýan ýaşlar global tehnologiýa ägirtleriniň millionlarça adamyň pikir we ynanç dünýäsini emele getirmek howpuny döredýär.

"Emeli intellekt ygtyýarnamasy" ýaşlar üçin teklip

Hasabatda görkezilen gözlegler ýaşlaryň sanly dünýäde dezinformasiýa sezewar bolýandygyny görkezýär. 17-27 ýaş aralygyndaky ýaşlaryň ýarysy emeli intellektiň tehniki çäklerini rasional süzmekde kynçylyk çekýän hem bolsa, 61 göterimi emeli intellekt tarapyndan öndürilen ýalan ýa-da toslanan maglumatlary faktlardan tapawutlandyryp bilmeýär. Bu bilim boşlugyny doldurmak üçin TEDMEM orta mekdep okuwçylaryna howpsuz, ahlakly we aňly ulanmakda başarnyklaryny tassyklaýan "Emeli intellekt ygtyýarnamasy" bermegi teklip edýär.

Beýleki tarapdan, adaty ölçeg-baha beriş usullarynyň emeli intellekt döwründe işlemezligi nygtalýar. Hasabatda nusgawy öý işiniň azaldylmalydygy, ýazuw endikleriniň gönüden-göni synpda ölçelmelidigi we dilden söhbetdeşliklere we çekişmelere ünsi artdyrmalydygy öňe sürülýär. Şeýle hem, akademiki ugurlardaky ýetmezçiliklere degip geçýän hasabatda, Türkiýäniň 33 uniwersitetinde açylan emeli intellektual bakalawr programmalarynda işleýän 221 akademikden diňe 26-synyň professor derejesi bar.

Emeli intellekt we Global arenadaky "Tehno-awtoritarizm" aladasy

Dünýäde emeli intellektiň bilim ulgamyna goşulmagy üçin ýekeje model ýok. Hytaý çagalykdan başlap okuw meýilnamasyna emeli intellekt sowatlylygyny goşsa-da, käbir ýurtlar pedagogiki aladalar sebäpli yza çekilýär. Günorta Koreýa tarapyndan 2023-nji ýylda yglan edilen “Emeli intellekt sanly okuw kitaby” taslamasy; Maglumat howpsuzlygy, ekranyň wagtynyň ýokarlanmagy we mugallymlaryň iş ýükleri ýaly aladalar sebäpli ene-atalaryň berk reaksiýalaryna sezewar boldy. Hökmany edilmegi maksat edinilen bu taslama mekdepleriň diňe 32 göterimi gatnaşdy. Şuňa meňzeş aladalar bilen Şwesiýa 2023-nji ýylda mekdeplerde ekran wagtyny çäklendirmek kararyna geldi.

TEDMEM hasabatynda ulanyjylaryň sanly aýak yzlaryny seljerýän we özüni alyp barşyna gönükdirilen bu täze ulgam "sanly diktatorlyk" we "tehno-awtoritarizm" düşünjeleri bilen kesgitlenýär. Adamlaryň özüni alyp barşynyň ölçelýän we ugrukdyrylýan maglumat obýektlerine öwrülmegi bu tertip, aýry-aýry azatlyklara howp salýar.

Türkiýäniň tehnologiki garaşsyzlygy we sanly özygtyýarlylygy

Ankaraurnalist Meltem Güneş -iň Ankaradan beren maglumatlaryna görä, Türkiye emeli intellekt pudagynda täze döwre gapy açdy. Recentlyakynda yglan edilen milli ýol kartasynyň çäginde 1 trillion lira ykdysady gymmaty öndürmek we 10 müň ösen emeli intellekt hünärmeni we 100 müň amaly hünärmen taýýarlamak maksat edinilýär.

Sanly üýtgeşmeler we kiberhowpsuzlyk birleşiginiň prezidenti Taner Çıtak bu hereket meýilnamasynyň Türkiýäniň kiber we tehnologiki garaşsyzlygy üçin möhüm ähmiýete eýe bolandygyny aýtdy. Çıtak: "Biziň üçin iň strategiki girdeji sanly özygtyýarlylyga ünsi jemlemekdir. Dataurduň çäginde maglumatlary gaýtadan işlemek, içerki infrastrukturany berkitmek we daşary ýurda garaşlylygy azaltmak diňe bir ykdysady ädim däl, eýsem milli howpsuzlyk meselesidir. Trainingurtda taýýarlanan adam resurslaryny saklamak bu meýilnama sebäpli güýçli esas bolar" -diýdi.

Kiberhowpsuzlyk töwekgelçilikleri we täze howp abanýan ýerler

Taner Çıtak, jemgyýetçilik we saglyk ýaly möhüm pudaklarda emeli intellektiň ýaýramagynyň kiber hüjümçileri üçin täze maksatly ýerleri döredýändigini belläp, infrastrukturanyň ösmegi bilen howpsuzlyk gowşaklyklarynyň gitdigiçe ýokarlanýandygyny aýtdy. Birleşme hökmünde bu üýtgeşmäniň howpsuz ýerde öňe gitmegini üpjün etmek üçin işlejekdiklerini mälim eden Çıtak, emeli intellekt sowatlylygyny ýokarlandyrmakda, kiberhowpsuzlyk habardarlygyny ýaýratmakda we ahlak kadalaryny goramakda işjeň rol oýnajakdyklaryny aýtdy.