2026-njy ýylyň iýulynda möhüm tablisa: Býudjet defisitinde we göterim çykdajylarynda ep-esli ýokarlanmak

Gazna we Maliýe ministrligi merkezi hökümet býudjetiniň 2026-njy ýylyň iýul aýyndaky ýerine ýetiriş netijelerini halk bilen paýlaşdy. Resmi maglumatlara görä, döwlet gaznalaryndan çykýan çykdajylar bilen gaznalara girýän girdejiler arasyndaky tapawut ep-esli giňeldi. Iýul aýynda merkezi hökümetiň býudjet çykdajylary, geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 59,8 göterim ýokarlandy we 1 trillion 790 milliard 502 million TL derejesine çykdy.

Beýleki tarapdan, býudjet girdejileriniň ösüş depgini çykdajylardan yza galdy. Iýul aýynda merkezi hökümetiň býudjet girdejileri 28,8 göterim ýokarlandy we 1 trillion 412 milliard 397 million TL boldy. Girdejiler we çykdajylar balansyndaky bu gabat gelmezlik, býudjet defisitiniň iýul aýynda 378 milliard 105 million TL iň ýokary derejesine ýetmegine sebäp boldy.

Göterim çykdajylarynyň ýokarlanmagy we başlangyç balansda gyşarmak

Býudjet düzgün-nyzamynyň iň möhüm görkezijilerinden biri bolan esasy balans, 2026-njy ýylyň iýulynda çynlakaý ýaramazlaşdy. Geçen ýylyň iýul aýynda 110 milliard 726 million TL artykmaçlygy bolan esasy balans, şu ýylyň şol aýynda 51 milliard 341 million TL defisitini hasaba aldy. Göterim tölegleri aýrylanda hasaplanylýan býudjet çykdajylary, ýyllyk 48,4 göterim ýokarlandy we 1 trillion 463 milliard 738 million TL derejesine ýetdi.

Iýul aýynda býudjetiň iň uly basyşlaryndan biri göterim tölegleri boldy. Döwletiň göterim çykdajylary, geçen ýylyň iýuly bilen deňeşdirilende adatdan daşary 142,8 göterim ýokarlap, 326,8 milliard TL boldy. Firstylyň ilkinji 7 aýlyk döwründe (ýanwar-iýul) býudjetden edilen göterim tölegleriniň ýyllyk mukdary 43,7 göterim ýokarlandy we 1 trillion 791 milliard TL çägine ýetdi.

Jemgyýetçilik çykdajylarynyň kursy: Işgärler we häzirki geçirimler birinji hatarda

Çykdajylar jikme-jik gözden geçirilende, býudjetdäki döwlet işgärleriniň çykdajylarynyň agramy ünsi özüne çekýär. Iýul aýynda döwlet işgärlerine tölenen mukdar geçen ýylyň degişli aýy bilen deňeşdirilende 43,3 göterim ýokarlandy we 461 milliard 568 million TL boldy. Durmuş üpjünçiligi edaralary üçin döwlet tölegleri 48,2 göterim ýokarlandy we 55 milliard 698 million TL -e ýetdi. Döwletiň harytlary we hyzmatlary satyn almak üçin sarp eden serişdeleri, 42,2 göterim ýokarlamak bilen 113 milliard 900 million TL diýlip hasaba alyndy.

Beýleki tarapdan, iýul aýynda býudjetden häzirki geçirimler her ýyl 57,2 göterim ýokarlandy we 611 milliard 450 million TL boldy. Şol döwürde döwletiň maýa goýumlaryna gönükdirilen çykdajylaryny görkezýän esasy çykdajylar 150 milliard 899 million TL , maýa goýumlary 34 milliard 999 million TL , karz çykdajylary bolsa 35 milliard 224 million TL boldy.

Salgyt ýygymynda korporatiw salgyt azalmagy

Iýul aýynda býudjetiň esasy maliýeleşdiriş çeşmesi bolan salgyt girdejilerinde dinamiki diagramma düzüldi. Salgyt ýygymlarynyň umumy mukdary geçen ýylyň degişli aýy bilen deňeşdirilende 30 göterim ýokarlandy we 1 trillion 234 milliard 842 million TL derejesine ýetdi. Salgyt görnüşleri esasynda gözden geçirilende; Girdeji salgydy 47,9 göterim, içerki goşulan baha üçin salgydyň (goşulan baha üçin salgydyň) 46,2 göterim, bank we ätiýaçlandyryş amallary salgydy 36,8 göterim, importdan alynýan salgyt 16,4 göterim, möhür paçlary 49,5 göterim, paçlar 46,7 göterim ýokarlandy.

Beýleki tarapdan, Sarp ediş salgytlarynyň (SCT) kolleksiýasynyň ýokarlanmagy 5,1 göterim bilen çäklendirilen bolsa-da, ünsi çeken iň möhüm jikme-jiklik, salgyt ýygnamakda 69,8 göterim düýpgöter azalmagy boldy.

Buddylyň ilkinji 7 aýynda býudjet balansy we paýlanyş ulanylyşy

Januaryanwar-iýul aýlaryny öz içine alýan ýylyň ilkinji 7 aýy üçin býudjetiň durmuşa geçirilmegi döwlet maliýeleşdirmesiniň umumy ugruny hem açdy. Bu döwürde merkezi hökümetiň býudjet çykdajylary geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 36,6 göterim ýokarlandy we 10 trillion 520 milliard 682 million TL derejesine ýetdi. Netijede, 2026-njy ýylyň býudjet kanunynda göz öňünde tutulan 18 trillion 978 milliard 815 million TL býudjetiniň umumy paýynyň 55,4 göterimi ilkinji 7 aýda sarp edildi. Göterim däl býudjet çykdajylary, şol döwürde 35,3 göterim ýokarlap, 8 trillion 729 milliard 669 million TL derejesine ýetdi.

7ylyň ilkinji 7 aýynda alnan býudjet girdejileri her ýyl 37,4 göterim ýokarlandy we 9 trillion 199 milliard 742 million TL -e ýetdi, salgyt girdejileri bolsa 7 trillion 854 milliard 582 million TL boldy. Salgyt salmaýan umumy býudjet, 40,9 göterim ösüş bilen 1 trillion 101 milliard 103 million TL hökmünde hasaba alyndy. Specialörite býudjet administrasiýalarynyň öz girdejileri 185 milliard 561 million TL , gözegçilik we gözegçilik edaralarynyň girdejileri bolsa 58 milliard 495 million TL .

Ahyrynda, ýanwar-iýul aýlarynda işgärleriň çykdajylary 42,8 göterim ýokarlap, <2 trillion 955 milliard 129 million TL , sosial üpjünçilik edaralaryna döwlet tölegleri 49,1 göterim ýokarlap, 372 milliard 497 million TL boldy. Harytlary we hyzmatlary satyn almak üçin çykdajylar 44,4 göterim ýokarlandy we 712 milliard 131 million TL -e ýetdi, häzirki geçirimler bolsa 28,4 göterim ýokarlandy we 3 trillion 726 milliard 708 million TL boldy. Şol döwürde maýa çykdajylary üçin 614 milliard 981 million TL , maýa geçirimleri üçin 151 milliard 433 million TL we karz amallary üçin <196 milliard 789 million TL ulanyldy.