21-nji sentýabrda Bütindünýä parahatçylyk gününde ajy hakykat: Global konfliktler we ýykylan ýaraşyk şertnamalary

2001-nji ýylda Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) Baş Assambleýasy tarapyndan biragyzdan kabul edilen we "ýaraşyk we zorluk däl döwür" diýlip yglan edilen Halkara Parahatçylyk güni şu ýyl "Parahatçylyga maýa goýuň - hemmeler üçin, hemme ýerde, her gün" mowzugy bilen bellenilýär. Şeýle-de bolsa, dünýädäki konflikt zolaklaryndan alnan maglumatlar wagtlaýyn ýaraşyklaryň hemişelik parahatçylyk gurşawyny döretmekden uzakdygyny görkezýär. Açyk çeşmelerden alnan maglumatlara görä, soňky ýyllarda dünýä derejesinde geçirilen diplomatik ýol hereketi we barlyşyk tagallalary konfliktleri hemişelik ýok etmek üçin ýeterlik däldi.

Gazadaky üznüksiz göz ýaşlary we bozulan şertnamalar

Ysraýyl goşunynyň 2023-nji ýylyň oktýabr aýynda Gaza zolagyna garşy alyp baran giň gerimli harby operasiýalaryndan bäri Hamas bilen Tel Awiw administrasiýasynyň arasynda üç gezek ýaraşyk ylalaşygy gazanyldy. Şunuň bilen baglylykda, ilkinji wagtlaýyn atyşyk ABŞ-nyň, Kataryň we Müsüriň intensiw araçylyk işleriniň netijesinde 2023-nji ýylyň 24-nji noýabrynda ýerli wagt bilen 07.00-da (08.00 türk lirasy) güýje girdi. Tussaglaryň alyş-çalşyny öz içine alýan we ilkibaşda 4 gün meýilleşdirilen bu "gumanitar arakesme" 7 gün uzaldyldy we 2023-nji ýylyň 1-nji dekabrynda tamamlandy. Bu etapda 81 Ysraýyl tussagy Gazadan boşadyldy, Ysraýyl zyndanyndaky 240 palestinaly boşadyldy.

Katar, konflikt başlanandan 15 aý soň, 2025-nji ýylyň 15-nji ýanwarynda taraplaryň arasynda ikinji tussag alyş-çalyş we ýaraşyk ylalaşygynyň gazanylandygyny habar berdi. Bu şertnama 2025-nji ýylyň 19-njy ýanwarynda GMT 12.15-de güýje girdi. 42 gün dowam eden şertnamanyň birinji tapgyrynda 1700-den gowrak palestinaly Ysraýyl türmelerinden boşadyldy; Jemi 33 Ysraýyl tussagy, 25 diri we 8 adam öldi we 5 Taýland raýaty Gazadan öz ýurduna gaýtaryldy. Şeýle-de bolsa, 2025-nji ýylyň 1-nji martynda birinji tapgyryň tamamlanmagy bilen Ysraýyl şertnamanyň ikinji tapgyryna geçmekden ýüz öwürdi. 2025-nji ýylyň 2-nji martynda Gaza berlen ynsanperwer kömeginiň öňüni alan Ysraýyl goşuny, 2025-nji ýylyň 18-nji marty daky ýaraşyk şertnamasyny düýbünden bozdy we bombalanmagy täzeden başlady.

ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump 2025-nji ýylyň 9-njy oktýabrynda Müsürdäki gepleşiklerdäki taraplaryň täze ýaraşyk meýilnamasynyň birinji tapgyryny tassyklandygyny habar berdi. Ysraýyl goşuny bellenen "sary çyzyk" serhedine yza çekilenden soň, tussaglaryň alyş-çalşygyny we ynsanperwer kömegini artdyrmagy göz öňünde tutýan bu atyşyk 2025-nji ýylyň 10-njy oktýabrynda güýje girdi. Şeýle-de bolsa, hökümetiň metbugat gullugy Gazanyň 2026-njy ýylyň 24-nji awgustynda çap eden hasabatynda agyr ýagdaý ýüze çykdy: Ysraýyl ýaraşyk başlanaly bäri 318 günüň dowamynda 4 müň 379 gezek şertnamany bozdy. Sebite eltilmegi meýilleşdirilýän 189 müň kömek awtoulagynyň diňe 66 müň 607-sine (35 göterimi) girmäge rugsat berildi. Gazanyň Saglygy goraýyş ministrligi 2026-njy ýylyň 15-nji sentýabrynda eden çykyşynda 2075-nji ýylyň 10-njy oktýabryndan bäri amala aşyrylan hüjümlerde 1375 adamyň ölendigini, 4 müň 686 adamyň ýaralanandygyny we 831 jesediň harabalykdan tapylandygyny aýtdy.

Ukraina we Russiýa liniýasyndaky wagtlaýyn arakesmeler we diplomatik başlangyçlar

Russiýanyň prezidenti Wladimir Putin 2022-nji ýylyň 24-nji fewralynda Ukraina garşy "ýörite harby operasiýa" başlaly bäri, iki ýurduň arasynda birnäçe gezek wagtlaýyn atyşyk yglan edildi. Urşuň 13-nji gününde parahat ilaty ewakuasiýa etmek maksady bilen Kiýew ýaly 5 şäherde yglan edilen wagtlaýyn atyşyk hemişelik parahatçylyga öwrülmedi. Bu işde Türkiýäniň işjeň araçylyk roly netijesinde BMG, Russiýa, Türkiýe we Ukrainanyň arasynda 2022-nji ýylyň 22-nji iýulynda taryhy Gara deňiz däne başlangyjy şertnamasy baglaşyldy.

Russiýanyň lideri Putin 2023-nji ýylyň 5-nji ýanwarynda prawoslaw Ro Christmasdestwo güni mynasybetli 36 sagatlyk birtaraplaýyn ot açyşlygy buýursa-da, Ukrainanyň prezidenti Wolodymyr Zelenskiý bu ädimi Donbasdaky öňe gidişligini togtatmak taktikasy hasaplady. Indiki etapda, taraplaryň ABŞ-nyň prezidenti Donald Trumpyň töwellaçylygy bilen 2025-nji ýylyň 18-nji martynda 30 günüň dowamynda energiýa infrastrukturasyna edilýän hüjümleri bes etmegi karar edendigi habar berildi. Bu nukdaýnazardan 2025-nji ýylyň 19-njy martynda 175 ýesir esger çalşyldy, ýöne 2025-nji ýylyň 18-nji aprelinde Kremliň metbugat sekretary Dmitriý Peskow bu möhletiň uzaldylmaýandygyny aýtdy. Indiki Pasha baýramynda (2025-nji ýylyň 19-21-nji aprelinde) we Ikinji jahan urşunda ýeňişiň 80 ýyllygynda (2025-nji ýylyň 7-11-nji maýy) yglan edilen wagtlaýyn atyşyklar, birek-biregi bozmakda aýyplanyp, kölege saldy. Türkiýe tarapyndan 2025-nji ýylyň maý-iýul aýlary aralygynda Stambulda geçirilen üç tapgyr gepleşik tussaglaryň alyş-çalşygy we ýaraşyk şertlerini ara alyp maslahatlaşmaga mümkinçilik berdi.

Şuňa meňzeş ýagdaý 2026-njy ýylda bolup geçdi . 2026-njy ýylyň 9-njy aprelinde Putin tarapyndan yglan edilen we Zelenskiý tarapyndan kabul edilen Pasha baýramçylygynyň (11-12-nji aprel) çäginde 175 söweş ýesiri we ýedi raýat boşadyldy. Russiýa tarapyndan 2026-njy ýylyň 8-9-njy maýynda oryeňiş güni sebäpli yglan edilen ýaraşyk, Ukraina tarapyndan bozulandygy üçin tankyt edildi; Zelenskiý rus goşunynyň 140-dan gowrak hüjüm we 850 sany uçarmansyz howa hüjümini amala aşyrandygyny habar berdi. 1000 ýesir esgeriň alyş-çalşygy, Donald Trumpyň başlangyjy bilen 2026-njy ýylyň 9-11-nji maýynda gazanylan 3 günlük ot açyşlyga gönükdirilen bolsa-da, Russiýanyň Goranmak ministrligi Ukrainanyň ýaraşygy 30 müň 383 gezek bozandygyny öňe sürdi. Ahyrynda, Trump 2026-njy ýylyň 14-nji sentýabrynda taraplaryň energiýa desgalaryna zarba urmazlyk barada özara ylalaşandyklaryny habar berdi.

Eastakyn Gündogarda köp frontly söweş: Eýran, Ysraýyl we Liwan deňligi

Eastakyn Gündogardaky dartgynlyk 2025-nji ýylyň 13-nji iýunynda Ysraýylyň ýadro desgalaryna we Eýranda ýokary derejeli harby güýçlere garşy guran uly göwrümli hüjümleri bilen täze bir ölçege geçdi. Eýranyň Baş ştabynyň başlygy, Ynkylap goragçylarynyň baş serkerdesi we 9 ýadro alymy bu hüjümlerde öldi. ABŞ 2025-nji ýylyň 22-nji iýunynda Eýranyň Natanz, Fordo we Isfahan desgalaryny nyşana aldy; Ar alyş üçin, Eýran 2025-nji ýylyň 23-nji iýunynda Katardaky ABŞ-Al-Udeid howa bazasyna hüjüm etdi. Trumpyň töwellaçylygy bilen 12 günlük söweşiň soňlanmagy bilen 2025-nji ýylyň 24-nji iýunynda ýaraşyk şertnamasy baglaşyldy.

Emma dartgynlyk gutarmady; ABŞ we Ysraýyl 2026-njy ýylyň 28-nji fewralynda ýene-de Eýrana hüjüm edensoň, Tähran administrasiýasy raketalar we uçarmanlar bilen Hormuz bogazyny deňiz gatnawyna ýapmak bilen jogap berdi. 40 gün dowam eden zorlukly çaknyşykdan soň, taraplar Pakistanyň töwellaçylygynda Yslamabatda jemlenip, 2026-njy ýylyň 8-nji aprelinde iki hepdelik ýaraşyk yglan edildi. Gepleşikleriň netijesinde harby operasiýalary bes etmek we 2026-njy ýylyň 17-nji iýunynda gol çekilen "Yslamabat ylalaşygy" bilen Hormuz bogazyny açmak kararyna gelindi.

Liwan frontunda Ysraýyl 2023-nji ýylyň 8-nji oktýabrynda başlanan serhetaşa hüjümlerini 2024-nji ýylyň sentýabr aýynda Beýruty goşmak üçin giňeltdi. 2024-nji ýylyň 27-nji noýabrynda gazanylan ýaraşygy birnäçe gezek bozan Ysraýyl goşuny 2026-njy ýylyň 2-nji martynda Liwanyň günortasyny basyp alyp başlady. Waşington bilen Rimde iki ýurduň arasynda 7 tapgyr göni gepleşiklerden soň 2026-njy ýylyň 26-njy iýunynda çarçuwaly şertnama gol çekildi. Liwanyň özygtyýarlylygyny we Hizbullahyň ýaragsyzlanmagyny goramagy göz öňünde tutýan bu şertnama Hizbullanyň Baş sekretary Naim Kasym tarapyndan 2026-njy ýylyň 14-nji awgustynda "Ysraýylyň girizilmegi" diýlip atlandyryldy. BMG-nyň Baş sekretarynyň metbugat sekretarynyň orunbasary Farhan Hak 2026-njy ýylyň 3-nji awgustynda eden çykyşynda Ysraýylyň 30-njy iýuldan 2-nji awgust aralygynda Liwan howa giňişligini 125 gezek bozandygyny aýtdy; Liwanyň Saglygy goraýyş ministrligi, 2026-njy ýylyň 2-nji martyndan bäri dowam edýän hüjümlerde 4386-dan gowrak Liwan raýatynyň ölendigini habar berdi.