ABŞ-Eýran krizisi çuňlaşýar: Ýakyn Gündogarda dartgynly garaşyş

ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky diplomatik gepleşikleriň çynlakaý dowam etmegi Ýakyn Gündogarda täze bir näbellilik döwrüni döretdi. ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp Eýranyň ok atyşygy bes etmek we söweşleriň bes edilmegi baradaky jogabyna berk reaksiýa görkezdi we indi ähli ünsler Hytaýa gönükdirildi. Sebitdäki wakalaryň nähili dowam etjekdigi uly gyzyklanma döredýär.

Trampyň reaksiýasy we Eýranyň reaksiýasy

Katarda ýerleşýän “Al Jazeera” teleýaýlymynyň habaryna görä, Tramp Eýranyň ABŞ-nyň teklibine beren jogabyny “Maňa asla ýaramady, bu asla kabul ederliksiz” diýip häsiýetlendirdi. Tramp Eýrany taktikany tas 47 ýyl bäri gijikdirmek syýasatyny ýöretmekde aýyplady. Bu berk beýanatlardan soň, Ýakyn Gündogarda iki howply senariýanyň ýüze çykmagynyň mümkindigi çak edilýär.

Eýran tarapyndan resmi beýanat berilmese-de, Eýrany goldaýan Tasnim habar agentligine beren bir çeşme: "Eger Tramp nägilelik bildirýän bolsa, bu adatça meýilnamanyň has gowydygyny aňladýar" diýdi. Bu sözler Eýranyň ABŞ-a garşy strategik hereket edýändigini görkezýär.

Ykdysady basyşyň täsirleri

Hasabatda Eýranyň ABŞ bazarlarynyň açylmagy bilen gabatlap, Waşingtona ykdysady basyşy güýçlendirmek maksady bilen jogabyny bilgeşleýin yza tesdirendigi aýdylýar. Hakykatdan-da, ylalaşyga gelnip bilinmedikden soň nebitiň bahalarynyň 3 göterim ýokarlanandygy habar berildi. Bu ýagdaý dünýä bazarlarynyň ünsüni özüne çekdi.

Eýran metbugatynyň habaryna görä, Tähran hökümeti ABŞ-nyň teklibine "boýun egmek talaby" hökmünde garady we şonuň üçin ony ret etdi. Eýranyň jogabynda ähli ugurlarda urşuň derhal bes edilmegi, Eýrana geljekde hüjümleriň bolmajakdygyna kepillik berilmegi we nebit eksportyna girizilen sanksiýalaryň 30 günüň dowamynda doly ýatyrylmagy talap edildi.

Mümkin bolan senariýler: Taslamanyň azatlygy we harby goşulyşma

“Al Jazeera”-nyň hasabatynda bilermenleriň pikirleri hem bar. ABŞ-nyň öňki goranmak ministriniň orunbasary Maýkl Mulroýyň sözlerine görä, Waşingtonyň öňünde iki esasy senariý bar. Birinji senariý “Azatlyk operasiýasy” atly uzak möhletli deňiz operasiýasy bolup, ol Ormuz bogazyny ýapyk saklamagy we Eýranyň portlaryna garşy deňiz blokadasyny dowam etdirmegi göz öňünde tutýar. Respublikan senator Lindsi Grem hem Eýranyň jogabyny “düýpden kabul ederliksiz” diýip atlandyryp, has berk çemeleşmä çagyrdy.

Ikinji ssenariýa Eýrandaky infrastruktura nyşanalaryna harby hüjümleri öz içine alýar. Mulroý şeýle hereketiň Tährana basyşy artdyryp biljekdigini, ýöne Eýranyň sebitdäki nebit we tebigy gaz infrastrukturasyny hem nyşana alyp biljekdigini, bu bolsa global energiýa bahalarynyň has-da ýokarlanmagyna sebäp bolup biljekdigini aýtdy.

Hytaýa degişli garaşylýan zatlar

Habarda ABŞ-nyň sebitde goşun toplaýandygy we ok-däri daşamalaryny köpeltýändigi aýdylýar. Şeýle hem, Ormuz bogazynda gämileri yzarlamak üçin Ýewropa tarapyndan ýolbaşçylyk edilýän mümkin bolan iş toparyna goşant goşmak barada maslahatlaşmak üçin 40-dan gowrak ýurduň duşuşjakdygy aýdylýar. Bu wakalar sebitde täze güýç deňagramlylygyny döretmek synanyşygy hökmünde düşündirilýär.

Ysraýylyň Premýer-ministri Netanýahu Eýranyň jogabyny Tramp bilen ara alyp maslahatlaşyp, "uruş heniz gutarmady" diýen habara görä, Netanýahu Eýranyň baýlaşdyrylan uran gorlarynyň başga ýere göçürilmelidigini we raketa mümkinçilikleriniň çäklendirilmelidigini öňe sürdi.

Beýleki tarapdan, Eýranyň öňki diplomaty Abbas Hamiýar öz ýurdunyň "howp astynda gepleşik geçirmejekdigini" aýtdy we "Garşylygyň bahasy boýun egmegiň bahasyndan pesdir" diýip sözüniň üstüne goşdy. Bu beýanatlar Eýranyň dowamly tutanýerliligini görkezýär.

Çözgütleri gözlemek we Hytaýyň roly

Hasabatda diplomatiýanyň mümkinçiliginiň doly aradan aýrylmandygy hem bellendi. Onda Eýran meselesiniň Trampyň şu hepde (13-15-nji maý) Hytaýa saparynyň dowamynda gün tertibinde bolmagynyň mümkindigi aýdylýar. ABŞ-nyň resmileri “The Wall Street Journal” gazetine beren interwýusynda Trampyň Hytaýyň prezidenti Si Szinpinden Eýran meselesinde goldaw sorap biljekdigini öňe sürdüler. Hytaýyň bu prosesdäki roly sebitdäki ösüşiň ugruny kesgitläp biler.

Eýran bilen ABŞ-nyň arasyndaky togtadylan gepleşikler Ýakyn Gündogarda dartgynlylygy döredýär we Hytaýyň mümkin bolan araçy hökmünde goşuljakdygy barada çaklamalar bar. Mundan başga-da, energiýa bazarlaryndaky we harby işjeňlikdäki mümkin bolan üýtgeşiklikler dünýäde üns bilen syn edilýär.