ABŞ-dan Eýrana çenli täze ykdysady gabaw: Tähranda dollaryň zarbasy we taryhy çöküş

Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Eýrana garşy alyp barýan harby hereketlerinden garaşylýan syýasy netijeleri alyp bilmezligi Waşington administrasiýasynyň ykdysadyýeti ýarag hökmünde ulanmagyna sebäp boldy. ABŞ tarapyndan durmuşa geçirilen täze maliýe blokadasy strategiýasy bilen, eýran rial taryhynda ABŞ-nyň dollaryna garşy iň uly hümmeti başdan geçirdi we möhüm çäkden çykdy. Tähran bazaryndaky bu walýuta zarbasy hakyky we psihologiki taýdan Eýranyň ykdysadyýetine zyýanly täsir edýär.

ABŞ-nyň "Maksimum basyş" strategiýasy ýene-de sahnada

ABŞ-nyň Gazna ministri Skott Bessent tarapyndan 24-nji awgustda yglan edilen täze sanksiýalar Eýranyň nebit girdejilerine, halkara maliýe amallaryna we daşary söwda kanallaryna gönüden-göni gönükdirildi. Bu ädimden soň ABŞ-nyň dollary erkin bazarda 2 million 30 müň rial derejesine çykdy.

Uruş döwründe ykdysadyýet we 2 million Riýal bosagasy

Erkin bazardaky 2 million rial çäginden geçýän dollar, eýran halky we bazar gatnaşyjylary üçin gaty möhüm çäkden geçmegi aňladýar. 2026-njy ýylyň 28-nji fewralynda harby çaknyşyklar başlanda 1,66 million rial bolan dollar hümmeti iýun aýynda parahatçylyk gepleşikleri gün tertibine gelende wagtlaýynça 1,54 million riala çenli azaldy. Şeýle-de bolsa, gapma-garşylyklar ýene-de möwjeýärkä, walýuta hümmeti taryhy rekordy täzeledi we ilkinji gezek 2 million rialdan geçdi. Bu, Trumpyň ilkinji sanksiýalar döwründe 1 dollaryň 60 müň rial bolan döwründen bäri walýutanyň takmynan 30 esse gymmatyny ýitirendigini görkezýär.

Harby çaknyşyklar we deňiz gabawy Eýranyň önümçilik we maddy-tehniki üpjünçiligini düýpli pese gaçyrdy. OPEK-iň 2026-njy ýylyň awgust aýyndaky hasabatyna görä, iýul aýynda Eýranyň gündelik çig nebit önümçiligi 2,478 million barrele barabar boldy. Bu san uruşdan öňki döwür bilen deňeşdirilende nebit üpjünçiliginiň 25 göterim azalandygyny görkezýär. Daşary ýurt walýutasynyň girişiniň peselmegi we import çykdajylarynyň ýokarlanmagy halky rialdan gaça durmaga we dollara we altyna ýüz tutmaga iterýär.

Hytaýyň roly we global sanksiýalaryň geljegi

ABŞ-nyň bu täze ykdysady gabaw meýilnamasynda nebit söwdasy iň möhüm baglanyşykdyr. Tähran administrasiýasy geçmişde sanksiýalardan dynmak üçin kölegeli flotlary, öňdäki kompaniýalary we alternatiw töleg usullaryny döretdi. Bu söwdanyň merkezinde, Eýranyň nebitini iň köp satyn alýan Hytaý ýerleşýär. Waşingtonyň hytaý kompaniýalaryna we banklaryna girizjek ikinji derejeli sanksiýalarynyň gödekligi bu ykdysady söweşiň gidişini kesgitlän iň möhüm faktor bolup durýar.

Eýran resmileri bu basyşa boýun egmejekdiklerini berk aýdýarlar. Eýranyň Nationalokary Milli Howpsuzlyk Geňeşiniň Baş sekretary Muhsin Rezai, ABŞ-nyň ykdysady urşuny goldaýan ýurtlaryň öz bähbitlerini gönüden-göni nyşana alyp biljekdigini duýdurdy. Eýranyň Daşary işler ministri Abbas Erakçi hem öňki sanksiýalaryň başa barmandygyny ýatlatdy we Tähranyň boýun egmegi üçin täze basyşlaryň ýeterlik däldigini aýtdy. Şeýle-de bolsa, geljek döwrüň iň uly synagy, bu täze ykdysady gabawyň harby gabaw bilen bilelikde Tähran administrasiýasynyň strategiki kararlaryna nähili derejede täsir etjekdigi bolar.