ABŞ-nyň aralyk saýlawlaryndan öň ykdysady krizis gelýär: Karz, ýokary inflýasiýa we ýaşaýyş jaý dilemmasy

Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda Kongresde güýç deňagramlylygyny üýtgedip biljek möhüm aralyk saýlawlara sanalmagy dowam edýärkä, ýurduň ykdysadyýetinden soňky signallar saýlawçylara uly basyş edýär. 3-nji noýabrda geçiriljek saýlawlardan öň yglan edilen makroykdysady maglumatlar, amerikan maşgalalarynyň gündelik ýaşaýyş çykdajylarynyň we uzak möhletleýin karz borçnamalarynyň çynlakaý gysylýandygyny görkezýär. Waşington administrasiýasynyň bahalaryň ýokarlanmagyny we inflýasiýany gözegçilikde saklamak üçin edýän tagallalaryna garamazdan, bazarlardaky garşylyk we maliýe görkezijilerindäki ýokary hereket saýlaw kampaniýalarynda iň gyzgalaňly tema öwrüldi.

uelangyç bahalaryndaky taryhy ýazgylar: Nasosdaky ýangyny saklap bolmaz

Russiýa-Ukraina urşy başlanda dizeliň bahasynyň gallondan 4 dollardan aşakda bolmagy, tutuş ýurt boýunça 6 dollar çäginden geçdi we benziniň 4 dollardan ýokary bolmagy dowam edýär, üpjünçilik zynjyrynyň ähli baglanyşyklarynda çykdajylaryň partlamagyna sebäp bolýar. Amerikan awtoulag birleşigi (AAA) tarapyndan ýaýradylan häzirki maglumatlara görä, 14-nji sentýabrda tutuş ýurt boýunça benziniň ortaça bahasy gallon üçin 4.32 dollara ýetdi. Geçen ýylyň degişli döwründe 3,18 dollar bolan benziniň bahasynyň ýyllyk arassa ýokarlanandygyny hasaba aldy.

Ulag, logistika we oba hojalygynyň ömri bolan dizel bahalarynda taryhy iň ýokary dereje bar. AAA-nyň maglumatlaryna görä, Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda dizeliň ortaça gallon bahasy 14-nji sentýabrda iň ýokary derejäni 6,23 dollar synagdan geçirdi. Geçen ýylyň degişli döwründe 3,69 dollar bolan dizeliň bahasynyň bir ýylda 68,7 göterim ýokarlandygy hasaba alynsa-da, bu görkezijiniň Kaliforniýa ştatynda 8 dollar -dan geçendigi bellärliklidir. Fuelangyjyň bahasynyň adatdan daşary ýokarlanmagy diňe bir transport kompaniýalaryna täsir etmeýär; Çykdajylary meýdandan zawoda, ammarlardan bazar tekjelerine çenli her etapda köpeldýär we soňky sarp edijide bahanyň ýokarlanmagy hökmünde görkezilýär.

ingaşaýyş pudagy inflýasiýanyň we Federal ätiýaçlyk ulgamynyň iň soňky nokady

energyokary energiýa çykdajylarynyň kölegesinde emele gelen inflýasiýa görkezijileri, ABŞ-nyň Merkezi Bankynyň (Fed) nyşana alýan ýolundan has ýokary bolmagyny dowam etdirýär. Consumerurtda yglan edilen Sarp edijileriň bahalarynyň indeksiniň (CPI) iň soňky maglumatlaryna görä, inflýasiýa aýda 0,4 göterim, awgust aýynda her ýyl 3,4 göterim ýokarlandy. Iýmit we energiýa ýaly üýtgeýän zatlary hasaba almaýan esasy inflýasiýa, aýda 0,3 göterim bilen garaşylýandan ýokarydy. Hususan-da, diňe awgust aýynda her aýda benziniň bahasynyň 3,9 göterim ýokarlanmagy umumy inflýasiýanyň üçden birinden gowragyny düzdi. Benziniň bahasynyň ýyllyk ýokarlanmagy 27,4 göterim boldy. Şol döwürde energiýa görkezijisi aýda 2,1 göterim we ýylda 16,3 göterim ýokarlandy, Önümçiniň baha indeksi (PPI) aýda 0,4 göterim, awgust aýynda her ýyl 5,4 göterim ýokarlandy.

Zähmet bazary güýçli we inflýasiýa basyşy dowam edýän bu gurşaw, Federal ätiýaçlyk ulgamynyň göterim derejesini ýokarlandyrmak ýoluny dowam etdirer diýen umytlary artdyrdy. CME Toparyň maglumatlaryna görä, bazarlar 15-16-njy sentýabr aralygynda geçiriljek möhüm ýygnagynda Federal ätiýaçlyk ulgamynyň syýasat derejesini 25 esse ýokarlandyrmagy ähtimal 90 göterimden gowrak. Bu ýagdaý ýaşaýyş jaý bazaryna gönüden-göni täsir etdi. Ipoteka banklary birleşiginiň (MBA) maglumatlaryna görä, 30 ýyllyk ipoteka üçin ortaça göterim derejesi 4-nji sentýabrda tamamlanýan hepdede 6,85 göterime çenli ýokarlandy we 2025-nji ýylyň iýun aýyndan bäri iň ýokary derejä ýetdi. Maliýeleşdirmegiň arzalary 2025-nji ýylyň maý aýyndan bäri iň pes derejä düşdi. MBA-nyň wise-prezidenti Joel Kan býudjet defisitiniň we inflýasiýanyň göterim derejelerini ýokarlandyrýandygyny, orta girdejili toparlaryň we ýaş maşgalalaryň bolsa göterim derejesinden çykmaga mejbur bolýandygyny aýtdy.

40 trillion dollarlyk jemgyýetçilik karzy we girew ýer titremesi

Maliýe bazarlaryndaky dartgynlyk, obligasiýa frontunda özüni duýýar. ABŞ-nyň 10 ýyllyk Gazna obligasiýa göterim mukdary soňky satuw tolkuny bilen 5.03 göterimden geçdi we 2007-nji ýylyň iýul aýyndan bäri iň ýokary derejä ýetdi. ABŞ-nyň Gazna ministrligi uzak möhletli obligasiýalar üçin satyn alyş amallarynyň göwrümini bazaryň likwidligini aýyrmak üçin her amal üçin azyndan 4 milliard dollara çenli ýokarlandyrsa-da, bu ädim göterim derejeleriniň ýokarlanmagyny çäklendirmek üçin ýeterlik däldi.

Beýleki tarapdan, ABŞ-nyň umumy döwlet karzy 18-nji awgustda taryhy çäkden geçdi we ilkinji gezek 40 trillion dollardan geçdi. Bu berginiň 32 trillion 265 milliard dollardan gowrak köpçüligiň bergilerinden emele gelen bolsa, hökümetara bergiler 7 trillion 781 milliard dollar diýlip hasaba alyndy. 2025-nji ýylyň ýanwar aýynda ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump ikinji möhletine başlanda, döwlet karzy 36,2 trillion dollar derejesinde boldy. Federal ätiýaçlyk ulgamynyň ýokary göterim syýasaty hökümetiň karz hyzmatynyň bahasyny ýokarlandyran hem bolsa, 2025-nji ýylyň oktýabr aýynda başlanan 2026-njy maliýe ýylynyň ilkinji 11 aýynda sap göterim çykdajylary ilkinji gezek 1 trillion dollardan geçdi we býudjetde ullakan gara deşik döretdi.

Saýlawdan 50 gün öň syýasy ýangyç: Trumpyň "5 müň dollar" wadasy

Saýlaw senenamasynyň soňky 50 güni möhüm öwrülişik pursatyna girensoň, bu agyr ykdysady ýagdaý syýasy arenada polýarlaşmagy hasam çuňlaşdyrýar. Oppozisiýa ganaty häzirki ýagdaýy häzirki administrasiýanyň ykdysady syýasatynyň şowsuzlygy hökmünde häsiýetlendirýän bolsa-da, dolandyryjy ganat global geosyýasy töwekgelçilikleri we daşarky zarbalary delil hökmünde görkezýär. Bu etapda iň täsir galdyryjy ädim öňki prezident Donald Trump tarapyndan edildi. Trump, Kongres saýlawlarynda respublikanlar köplük gazansa, her bir uly ýaşly amerikan raýatyna 5 müň dollar nagt tölenjekdigini aýtdy.

Trumpyň bu manyly wadasy Amerikan metbugatyny ikä böldi. Konserwatiw metbugat bu ädimi öý hojalygyna gönüden-göni durmuş üpjün etjek halas ediş bukjasy hökmünde gorasa-da, liberal metbugat berk tankytlara ýol açýar. Oppozisiýa analitikleri şeýle tejribäniň federal býudjetde azyndan 1,2 trillion dollarlyk täze defisit döredjekdigini we ýangyç inflýasiýasynyň mundan beýläk-de ýokarlanjakdygyny öňe sürýärler. Käbir aklawçylar we ykdysatçylar bu wadany kanuny çäklendirýän "saýlaw parasy" diýip tankytlaýarlar.