ABŞ-nyň serhedinde täze bir döwlet döreýärmi? Albertada geçirilen taryhy bölünişik

Kartlar Demirgazyk Amerikanyň syýasatynda gaýtadan işlenýär. Kanadanyň iň baý welaýatlaryndan biri bolan Alberta federal hökümet bilen gatnaşyklaryny kesmäge ýakynlaşdy. Alberta saýlawçylary 19-njy oktýabrda welaýatyň Kanadadan aýryljakdygyny kesgitlän taryhy referenduma gatnaşmak üçin saýlawlara gatnaşarlar. Referenduma bary-ýogy 60 gün galanda, ştatda separatistik kampaniýalar mobilizasiýa öwrülýär we ýakyn günlerde ägirt uly ýörişleriň we giňişleýin mahabat kampaniýalarynyň geçirilmegine garaşylýar.

Albertanyň geljegini emele getirjek 10 möhüm sorag

Saýlawçylar, döwletiň geljegine gönüden-göni täsir etjek saýlaw soragnamalarynda 10 sorag görnüşine jogap bererler. Kompasdaky soraglara "hawa" ýa-da "ýok" jogap berler. Albertanyň ilatynyň öňünde goýuljak möhüm soraglar:

1. Alberta hökümetiniň immigrasiýany has durnukly derejelere çykarmak, ykdysady migrasiýany ileri tutmak we täze iş mümkinçiliklerinde Albertanslylary ileri tutmak üçin immigrasiýa gözegçiligini ýokarlandyrmagyny goldaýarsyňyzmy?

2. Alberta hökümetiniň saglygy goraýyş, bilim we beýleki durmuş hyzmatlary ýaly welaýat tarapyndan maliýeleşdirilýän programmalara diňe Kanadanyň raýatlarynyň, hemişelik ýaşaýjylarynyň we Alberta tarapyndan tassyklanan immigrasiýa statusy bolan adamlaryň hukugynyň bardygyny kabul edýän kanunlary goldaýarsyňyzmy?

3. Kanadanyň ähli raýatlarynyň we hemişelik ýaşaýjylarynyň häzirki döwürde bolşy ýaly sosial goldaw maksatnamalaryndan peýdalanmagyny dowam etdirjekdigini göz öňünde tutsaňyz, Alberta hökümetine hemişelik immigrasiýa statusy bolmadyk ähli şahslaryň Alberta welaýatynda maliýeleşdirilýän sosial goldaw maksatnamalaryndan peýdalanmazdan azyndan 12 aý ýaşamagyny talap edýän kanunlary kabul etmegini goldaýarsyňyzmy?

4. Kanadanyň ähli raýatlarynyň we hemişelik ýaşaýjylarynyň häzirki saglygy goraýyşdan we bilimden peýdalanmagyny dowam etdirjekdigini göz öňünde tutsaňyz, Alberta hökümetiniň Albertanyň hemişelik däl immigrant ýaşaýjylary üçin özleri we maşgalalary üçin saglyk we bilim ulgamlaryna girmekleri üçin ýeterlik töleg ýa-da töleg almagyny goldaýarsyňyzmy?

5. Alberta hökümetiniň, Alberta welaýat saýlawlarynda ses bermek üçin pasport, dogluş şahadatnamasy ýa-da raýatlyk kartoçkasy ýaly raýatlyk subutnamasyny bermegini talap edýän kanun kabul etmegini goldaýarsyňyzmy?

6. Alberta hökümetini, beýleki isleg bildirýän welaýat hökümetleri bilen bilelikde, Kanadanyň konstitusiýasyna üýtgetme girizip, welaýat häkimlikleriniň federal hökümete däl-de, welaýat täji we şikaýat kazyýetlerine kazy saýlamagyny goldaýarsyňyzmy?

7. Alberta hökümetiniň, saýlanmadyk federal senaty aýyrmak üçin Kanadanyň konstitusiýasyna üýtgetme girizmek isleýän beýleki welaýat hökümetleri bilen hyzmatdaşlygyny goldaýarsyňyzmy?

8. Alberta hökümetiniň beýleki isleg bildirýän welaýat hökümetleri bilen Kanadanyň konstitusiýasyna üýtgetmeler girizip, welaýatlara saglyk, bilim we jemgyýetçilik hyzmatlary ýaly welaýatlaryň ygtyýarlyklaryna girýän federal maksatnamalardan, sosial maksatnamalarynda ulanmak üçin alýan federal gaznalarynyň hiç birini ýitirmezden işlemegine goldaw berýärsiňizmi?

9. Alberta hökümetini, beýleki isleg bildirýän welaýat hökümetleri bilen birlikde, welaýat kanunlary federal kanunlar bilen gapma-garşy bolanda welaýat ýa-da umumy konstitusiýa ýurisdiksiýalaryna degişli welaýat kanunlaryny federal kanunlardan has gowy goramak üçin Kanadanyň konstitusiýasyna üýtgetmeler girizmegi goldaýarsyňyzmy?

10. Alberta Kanadanyň welaýaty bolup galmalymy ýa-da Alberta hökümeti Kanadanyň konstitusiýasyna laýyklykda talap edilýän kazyýet işine başlamalymy we Alberta Kanadadan aýrylmalymy diýen hökmany welaýat referendumy geçirmelimi?

Saýlawçylar soňky soragda iki warianty saýlarlar. Birinji wariant, Albertanyň Kanadanyň welaýaty bolmagynyň tarapdary bolsa, ikinji wariant hökümetiň aýrylyşmak üçin konstitusiýa işine başlamagyny göz öňünde tutýar.

Aýralyk karary garaşsyzlyk jarnamasymy? Syýasy ýolbaşçylaryň reaksiýalary

Bu taryhy ses, garaşsyzlygyň birtaraplaýyn yglan edilmegini gönüden-göni aňlatmaýar. Şeýle-de bolsa, saýlaw gutusyndan "aýrylmak" islegi bar bolsa, Alberta hökümeti Kanadadan bölünmek prosesi üçin kanuny we konstitusiýa esaslaryny resmi taýdan açmak hukugyna eýe bolar. Bu ýagdaý Kanadanyň federal gurluşynda görlüp-eşidilmedik krizise gapy açyp biler.

Ottawada bolup geçýän wakalar uly alada bilen yzarlanýar. Kanadanyň premýer-ministri Mark Karni we oppozisiýa lideri Pýer Poiliýewre Albertanyň Kanadanyň bitewiligi we bitewiligi üçin möhüm ähmiýetini nygtady we umumy "agzybirlige" çagyrdy. Döwlet premýer-ministri Smit separatistler tarapyndan bildirilýän ykdysady aladalaryň düýbünden esaslydygyny tassyklady, ýöne Kanadanyň içinde galmak üçin hut özüniň ses berjekdigini aýtdy.

"Günbatar keseki" we ABŞ-nyň Alberta meýilnamalary

Welaýatda bölünişik hereketine ýolbaşçylyk edýän Miç Silwestre we aklawçy Jeffri Rath federal hökümetiň Ottawada girizen daşky gurşaw syýasatlarynyň welaýat ykdysadyýetiniň ömri gany bolan energiýa pudagyna uly zyýan ýetirendigini öňe sürýärler. Ençeme ýyl bäri dowam edip gelýän we "Günbatar keseki" diýlip atlandyrylýan bu duýgy, welaýatyň öndürýän ýokary bahasy üçin kompensasiýa almaýandygyna we merkezden möhüm kararlaryň berilýändigine esaslanýar. Hereketiň içindäki käbir radikal toparlaryň ABŞ administrasiýasy bilen habarlaşyp, garaşsyz Alberta berip boljak maliýe goldawyny ara alyp maslahatlaşandygy baradaky aýyplamalar hem lobbi döretdi.

Beýleki tarapdan, ABŞ-nyň beýanatlary Kanadadaky aladalary hasam artdyrýar. ABŞ-nyň Gazna ministri Skott Bessent Şweýsariýanyň Dawos şäherinde eden çykyşynda Albertany ABŞ üçin "tebigy hyzmatdaş" hökmünde häsiýetlendirdi we "Albertans garaşsyz halk. Olaryň baý serişdeleri bar. Adamlar gürleşýär, halk özygtyýarlylyk isleýär" -diýdi. Bu sözler Kanadanyň halkyna sowuk duş täsirini döretdi.

Bessentden soň, Donald Trump-a ýakynlygy bilen tanalýan respublikan kongresmen Andy Ogles hem bu çekişmä goşuldy we Albertansyň Kanadanyň ýerine ABŞ-nyň bir bölegi bolmagy makul biljekdigini aýtdy. ABŞ-nyň prezidenti Donald Trumpyň sosial media hasabynda ABŞ-nyň baýdagy bilen örtülen kartany paýlaşmagy Waşingtonyň sebite bolan geosyýasy islegini açyk görkezýär.