Bursa üçin ýer titremesi barada duýduryş: "Gurluşyk ätiýaçlyk sanawyny wagt ýitirmezden taýýarlamaly"

Gurluşyk inersenerleri palatasy (IMO) Bursa şahamçasy 1999-njy ýylyň 17-nji awgustynda Marmara ýer titremesiniň 27 ýyllygy mynasybetli şäheriň ýüzbe-ýüz bolýan ýer titremesi howpy barada berk duýduryş berdi. IMO Bursa şahamçasynyň direktorlar geňeşiniň başlygy Serdar Atilla Erdem betbagtçylykdan soňky krizis dolandyryşyny däl-de, aktiw dolandyryş dolandyryş merkezine geçmegiň zerurdygyny aýtdy. Erdem, bu maksada ýetmek üçin iň möhüm ädimiň, Bursadaky ähli binalary öz içine alýan umumy bina ätiýaçlyk sanawyny taýýarlamakdygyny aýtdy.

Marmara ýer titremesinden bäri 27 ýylyň dowamynda Türkiye köp weýrançylykly ýer titremeler, esasanam 2023-nji ýylyň 6-njy fewralyndaky Kahramanmaraş ýer titremesi sarsdyryldy. Recentlyakynda Marmara deňzinde we Günbatar Anadoly okunda bolup geçen seýsmiki işjeňlik ýer titremeleriň hakykatynyň hemişe gün tertibinde saklanmalydygyny ýene bir gezek açdy. IMO Bursa şahamçasy, şu mazmunda çap edilen jarnamada; Gurluşyk aksiýasyny ylmy usullar bilen gözden geçirmäge, posilka däl-de, şäher öwrülişigini meýilleşdirmäge, binany barlamak mehanizmlerini berkitmäge we in engineeringenerçilik hyzmatlarynda başarnyk esasyna geçmäge çagyrdy.

Marmara ýer titremesiniň 27 ýyllygy mynasybetli möhüm çagyryş: "Ilki bilen töwekgelçilikleri ýok etmeli"

IMO Bursa şahamçasynyň direktorlar geňeşiniň başlygy Serdar Atilla Erdem 17-nji awgustyň diňe geçmişdäki görgüleri ýatlamak güni bolman, eýsem ýer titremesine taýýarlyk görmek baradaky borçnamalaryň hem göz öňünde tutulmaly öwrüm nokadydygyny aýtdy. Erdem: "Çärýek asyrdan gowrak döwürde bu ýer titremeleriň hakykaty baradaky bilimlerimiz iň ýokary derejä ýetdi. Häzirki wagtda esasy problemamyz bilimiň bolmazlygy däl-de, eýsem ylmy hakykatlary çalt, kesgitli we guramaçylykly durmuşa geçirip bilmezligimizdir."

1999-njy ýylyň 17-nji awgustynda betbagtçylyklary dolandyrmagyň öwrülişik nokady hasaplanandygyny we AFAD-yň maglumatlaryna görä, şu seneden soň güýje giren düzgünler bilen täze binalaryň kuwwatynyň ep-esli ýokarlanandygyny ýatlatmak bilen, Erdem hakyky howpuň bar bolan köne binada saklanýandygyny mälim etdi. 2025-nji ýylyň 10-njy awgustynda Balıkesiriň Sındyrgy etrabynda bolup geçen 6.1 ball ululykda ýer titremesi bu ýagdaýy agyr tassyklady: Erdem şu maglumatlary paýlaşdy: "AFAD habarlaryna görä, Sındyrgy ýer titremesinden soň, 729 binadaky 1036 garaşsyz bölümiň güýçlendirilmegi, berkitmeleriň güýçlenmegi, berkitmeleriň güýçlendirilmegi. labyrlar, gowşak "Sütün şöhleleri we berkitme poslama ýaly gurluş kemçiliklerinden başga-da, köne we äsgerilmedik binalar tapawutlanýar. Hatda orta derejeli ýer titremesi hem gurluşyk hiliniň ähmiýetini aç-açan görkezýär. Earthquer titremeleriniň öňüni alyp bilmeris, ýöne dogry meýilnamalaşdyrmak, dogry taslama, oýlanyşykly durmuşa geçirmek we wagtal-wagtal gözden geçirmek bilen betbagtçylyklaryň betbagtçylyga öwrülmeginiň öňüni alyp bileris. "

Bursanyň ilat basyşynyň we gurluşyk fondunyň hakykaty

Prezident Erdem, Bursanyň gitdigiçe köpelýän ilatynyň we üznüksiz migrasiýa hereketiniň şäheriň gurluşyk howpsuzlygyny has duýgur bir ýagdaýa getirendigini we TÜİK maglumatlaryna salgylanýandygyny aýtdy. Maglumatlara görä, Bursa ilaty 2025-nji ýyla çenli 3 million 263 müň 11 adama ýetip, Türkiýede iň köp ilatly dördünji şäher hökmünde adyny saklapdyr. 2025-nji ýyldaky şäheriň migrasiýa statistikasyna seretseň, 75 müň 595 adam, 64 müň 880 adam göçüpdir. Arassa migrasiýa derejesi 10 müň 715 adam bolan Bursa, Türkiýede iň köp immigrant alan altynjy şäher hökmünde görkezildi.

3,2 milliondan gowrak ilaty bolan senagatyň we söwdanyň ýüregi bolan we ilatyň we çalt gurluşygyň merkezi bolan bu metropolda çaklamalar bilen dolandyrylyp bilinmez, Erdem: "Binanyň näçe ýaşyndadygy, ýer gurluşy, daşaýjy ulgam aýratynlyklary, geçmişde ýüze çykan çäreleri we bolup biläýjek ýer titremesine garşylygy anyk, ylmy maglumatlar bilen ýazylmalydyr"

"Şäher öwrülişigi, ýer bölegi däl-de, goňşuçylyk ölçeginde bolmaly"

Gurluşyk ätiýaçlyk sanawy taýýarlanylandan soň şäheri özgertmek boýunça umumy strategiýanyň haýal etmän kesgitlenmelidigini aýdan Erdem, ýykylmak howpy ýokary bolan binalara ilkinji nobatda üns berilmelidigini aýtdy. Goňşulykda goňşy-golamlar, skanerler arkaly gurluşyk gurluşyk inersenerleriniň başarnyklary bilen amala aşyrylmalydygyny we töwekgelçilikli desgalaryň raýatlaryň başlangyjyna galdyrylmazdan, döwletiň goldawy bilen güýçlendirilmelidigini ýa-da üýtgedilmelidigini aýtdy.

Erdem şäher özgerişleriniň diňe binalaryň täzelenmegi hökmünde garalmaly däldigini belläp, "Çydamly şäher transport baltalary, ýaşyl ýerler, ýer titremesi ýygnanýan ýerler, üznüksiz energiýa we aragatnaşyk infrastrukturasy bilen tutuş bir şäherdir. Üýtgetme taslamalary bölekleýin esasda kärende ugruna gönükdirilen bolmaly däl, sosial we tehniki infrastrukturany goşmak bilen, aç-açan we ähli gyzyklanýan taraplaryň gatnaşmagynda amala aşyrylmalydyr. "Erdem Bursa şäher häkimligi tarapyndan amala aşyrylan" Bursanyň sanly ýer titremesiniň töwekgelçilik kartasy "taslamasynyň ähmiýetine-de ünsi çekdi we bu gözlegleriň umumy maglumatlar bazasyna birleşdirilmelidigini we ähli şäher öwrülişigi barada maglumat bermelidigini aýtdy.

"Binalar her 5 ýylda bir gezek gözden geçirilmeli"

IMO Bursa şahamçasynyň iň täsirli çözgüt tekliplerinden biri, binalaryň ömrüniň dowamynda barlanmagyny üpjün etjek Gurluşyk barlag ulgamydy. Gurluşyk döwründe kämil gözden geçirilen gurluşyň ulanyjylaryň gatyşmagy (diwar ýykylmagy, sütün kesilmegi we ş.m.) sebäpli wagtyň geçmegi bilen howply bolup biljekdigini mälim eden Erdem, binalary her 5 ýylda hünärmen inersenerler tarapyndan wagtal-wagtal barlamagy maslahat berdi. Şeýle hem, bu ulgamyň taslamany düzen ýa-da saýt dolandyryjysy hökmünde çykyş eden inersenerleriň indiki ýyllarda edilen bidüzgünçilikler üçin kanuny jogapkärçilige çekilmeginiň öňüni aljakdygyny aýtdy.

Ygtyýarly in Engineeringenerçilik we güýçli gurluşyk barlagy hökmany

Erdem binany barlamak ulgamynda elektron tabşyryş amalynyň oňyn ädimdigini aýtdy, ýöne gurluşyk meýdançalarynda işleýän inersenerler köplenç howplara we zorluga sezewar bolýarlar we gözegçilik işgärleriniň ömri howpsuzlygyny halk tarapyndan kepillendirilmegini talap edýärler.

Şeýle-de bolsa, Türkiýedäki raýat in engineeringenerçilik biliminiň we hünär hukugynyň täzelenmelidigini öňe süren Erdem, 1938-nji ýyldaky we 3458 belgili In Engineeringenerçilik we binagärlik kanunynyň şu günki zerurlyklara laýyk gelmeýändigini aýtdy. Erdem: "Täze gutaran inereneriň hiç hili hünär tejribesi bolmazdan her dürli taslamany amala aşyryp biljekdigi kabul ederliksiz. Bilime, synaga, tejribä we üznüksiz ösüşe esaslanýan we kem-kemden jogapkärçiligi göz öňünde tutýan 'Ygtyýarly in Engineeringenerçilik' ulgamy gyssagly durmuşa geçirilmelidir. "

Mudanýada ýer titremesinden habardar bolmak

IMO Bursa şahamçasy ýer titremesi barada habardarlygy ýokarlandyrmak maksady bilen 16-njy awgust, ýekşenbe güni Mudanya ýaragly öý muzeýiniň öňünde "quer titremesinden habarlylyk stendini" açdy. Bursa şäheriniň ýaşaýjylary ýer titremesinden öň we soň görmeli çäreleri barada raýatlara habar berlen çärä uly gyzyklanma bildirdiler.

Mudanya häkimliginiň goldawy bilen geçirilen sergide ýaş inersenerler raýatlaryň howpsuz gurluşlar baradaky soraglaryna jogap berdiler. Stende baryp gören Mudanýanyň häkimi Deniz Dalgyç IMO Bursa şahamçasynyň başlygy Serdar Atilla Erdem we geňeş agzalary bilen duşuşdy we geçirilen habarlylyk çärelerini goldady.

IMO Bursa şahamçasy ýer titremesinde heläk bolan ähli raýatlary ýatlasa-da, howpsuz gelejek üçin aşakdaky gyssagly çäreleri görmäge çagyryşyny gaýtalady:

• Bütin şäheri gurşap alýan gurluşyk ätiýaçlyk sanawyny taýýarlamak,
• Ylmy maglumatlar bilen Bursa şäher özgeriş strategiýasy resminamasyny taýýarlamak,
• Goňşy masştabda we birmeňzeş görnüşde özgerişleri amala aşyrmak,
• Gurluşyk barlagynyň garaşsyzlygyny üpjün etmek we auditorlary goramak,
• 5 ýyllyk aralykda binalary barlamak ulgamyny ornaşdyrmak,
• In engineeringenerçilik tejribesi we başarnyklary üçin sertifikat ulgamyna geçmek.