C31K we Global sanly jenaýat torlary: Sosial mediýadaky garaňky howp

Türkiye sanly platformalaryň garaňky koridorlarynda çagalary, haýwanlary we jemgyýetçilik gymmatlyklaryny nyşana alýan täze nesil jenaýat ulgamy tarapyndan sarsdyryldy. Ankara Baş prokuraturasynyň utgaşdyrylmagy bilen geçirilen giňişleýin derňewiň çäginde 22 welaýatda bir wagtyň özünde köpçülige "C31K" (dowzahyň 31-nji gaty) ady bilen tanalýan bikanun gurama garşy bir wagtyň özünde operasiýa geçirildi. Operasiýa netijesinde tussag edilen 32 şübheli 27 adamyň tussag edilendigine garamazdan, bu adamlaryň 19-synyň kazyýet işinde çagalardygy howpuň derejesini ýene bir gezek açdy.

C31K näme? Sanly şantajyň we zorlukly gepleşikleriň fon

Özüni "Jähennemiň 31-nji gaty" diýip atlandyrýan bu garaňky topar, sosial media platformalary arkaly bäbekler we çagalar üçin ahlaksyz mazmun öndürmekde we ýaýratmakda günäkärlenýär. Güman edilýänleriň muny diňe bir etmän, eýsem milli we ahlak gymmatlyklaryny kemsidip, türk baýdagyny ýakmak pursatlaryny paýlaşandygy we haýwanlary gynamak we gyrmak wideolaryny ýaýratandygy anyklandy. Tor wakalary, häzirki wakalardan peýdalanyp, sosial duýgurlygy döreden adamlary ýitirenler, howplar we şantaj usullary arkaly sanly metbugatda bulam-bujarlygy döretmegi maksat edinýärler. Esasy Telegram topary öň ýapylan we takmynan 100 müň agzanyň bardygy aýdylýan guramanyň üýtgedip gurulmagy, dürli atlar bilen sanly jenaýatlara garşy göreşiň dowamlylygyny talap edýär.

Dünýäni gurşap alýan howp: 764, Terrorçylyk we radikal toparlar

Türkiýedäki C31K gurluşy, dünýä derejesinde şuňa meňzeş jenaýat torlary bilen uly meňzeşlikleri görkezýär. Bu gurluşlaryň iň görnüklisi ABŞ-da ýerleşýän "764" guramadyr. "The Com" ýa-da "Jemgyýet" diýlip atlandyrylýan ullakan kiberjenaýatçylyk ulgamynyň bir bölegi bolan bu gurluş; ABŞ, Kanada, Angliýa, Germaniýa, Gresiýa we Braziliýa ýaly ýurtlarda izolirlenen çagalary nyşana alýar. Edil şonuň ýaly-da, Telegramyň üsti bilen guralan we täze nasist ideologiýasyny kabul eden "Terrorgram" köpçülikleýin ganhorlary "gahryman" diýip yglan etmek bilen aýry-aýry zorluklary höweslendirýär. ABŞ we Angliýa tarapyndan terror guramasy hasaplanýan Terrorgramdan başga-da, "Atomwaffen diwiziýasy" we "Baza" ýaly harby gurluşlar sanly propaganda gurallary bilen "ýeke möjek" hüjümlerini hem ýakýar. Mundan başga-da, misogyny we sosial taýdan daşlaşdyryşa esaslanýan radikal "inkel" jemgyýetler zorlugy dünýä derejesinde kanunlaşdyrmagy dowam etdirýärler.

Kibergorkuzmak we şantaj duzagyndaky çagalar

Bu sanly jenaýat torlary ilki bilen dostluk ýa-da emosional baglanyşyk gurup, pida hökmünde saýlan çagalaryna ýakynlaşýar. Ynam gazanyp, şahsy suratlary, wideolary we şahsy maglumatlary şantaj materialyna öwürýärler. Şantaj edilýän çagalar; Özlerine zyýan bermek, haýwanlary gynamak, maşgala agzalaryna hüjüm etmek we hatda öz janyna kast etmek üçin mejbur edilýär. Psihologiki manipulýasiýa prosesi, kiber dünýäsiniň iň ejiz pidalary bolan çagalaryň durmuşyny betbagt edýär.

Hünärmenden möhüm duýduryşlar: Howpsuz internedi nädip üpjün etmeli?

Maşgalalaryň sanly dünýädäki bu howplara garşy alyp biljek çärelerine baha bermek bilen, Kazyýet maglumat hünärmeni Mustafa Sansar çagalaryň ýaş toparlaryna görä dürli gorag usullarynyň ulanylmalydygyny aýtdy. Ene-atanyň gözegçilik mehanizmleriniň we ygtybarly internet süzgüçleriniň, esasanam 12-13 ýaşa çenli çagalar üçin diýseň täsirli bolandygyny aýdan Sansar, çagalaryň bu ýaşlarda tehniki päsgelçilikleri ýeňip geçmek üçin enjamlaşdyrylmandygyny aýtdy. Şeýle-de bolsa, Sansar çagalaryň tehnologiýany ulanmak endikleriniň ulaldygyça ýokarlanýandygyny görkezdi we aşakdaky duýduryşlary berdi: "Diňe tehniki çäklendirmeler ýeterlik däl. Ene-atalar çagalarynyň işleýän platformalaryny ýakyndan bilmeli, ol ýerdäki howplary öwrenmeli we çagalary bilen aç-açan aragatnaşyk gurmaly we kiber şantaj, howplar we manipulýasiýa usullary barada habarly bolmaly." Bilermen Türkiýedäki kiberhowpsuzlyk derejesiniň pesdigi barada aýdyp, maşgalalaryň gorag howpsuzlygy programma üpjünçiligine maýa goýmakdan saklanmaly däldigini we "Çagam bilen bolmaz" diýen ýalňyş düşünjeden dynmalydygyny aýtdy.