Demans we Alsgeýmer global howp boldy: Dogry ädimler bilen töwekgelçiligi azaltmak mümkindir

Dünýäde her ýyl 21-nji sentýabr beýni öýjükleriniň kem-kemden ýitmegi bilen häsiýetlendirilýän Alsgeýmer keseli barada habardarlygy ýokarlandyrmak üçin "Bütindünýä Alsgeýmer güni" hökmünde bellenilýär. Memoryadyň ýitmeginde, akyl taýdan peselmeginde we gündelik durmuş işlerini ýerine ýetirmekde kynçylyklarda ýüze çykýan bu kesel, her ýyl müňlerçe adamyň ölmegine sebäp bolýar. Ilkinji gezek nemes psihiatry we patology Alois Alzheimer tarapyndan 1906-njy ýylda beýan edilen bu näsazlyk, häzirki wagtda lukmançylyk dünýäsi tarapyndan "21-nji asyryň düýşi" hökmünde häsiýetlendirilýär.

Global krizis: demans keselleri we onuň ykdysady ýükleri gar ýagýar

Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň (BSG) 15-nji iýulda beren maglumatlaryna görä, dünýäde 57 milliondan gowrak adam demans bilen göreşýär. Her ýyl takmynan 10 million täze hadysanyň goşulmagy bilen bu san 2030-njy ýylda 78 milliona, 2050-nji ýylda 139 milliona ýeter diýlip çaklanylýar. Demansyň iň köp ýaýran görnüşi bolan Alsgeýmer ähli hadysalaryň 60-70 göterimini düzýär. Bütin dünýäde iň ganly ýedinji sebäp hasaplanýan demans diňe bir adamlary däl, eýsem ykdysadyýeti hem sarsdyrýar. 2019-njy ýylda keseliň global bahasy 1,3 trillion dollar hasaplanylsa-da, bu görkezijiniň 2030-njy ýylda ideg çykdajylaryny hem goşmak bilen 2,8 trillion dollara çenli ýokarlanyp biljekdigi çaklanylýar. Demensiýa bir ýurt bolan bolsa, 2024-nji ýylyň iýun aýyna çenli dünýäde 17-nji uly ykdysadyýet bolardy.

Diagnostiki boşluk we irki alamatlarda ýaş faktory

Alsgeýmeriň keseli halkara (ADI) maglumatlaryna görä demans keseliniň 60 göterimi pes we orta girdejili ýurtlarda ýaşaýar. 2050-nji ýyla çenli bu görkezijiniň 71 göterime çenli ýokarlanmagyna garaşylýar. Mundan başga-da, dünýäde her 3 sekuntda bir adama demans diagnozy goýulsa-da, hassalaryň köpüsi entek resmi diagnoz goýmady. Ösen ýurtlarda-da başlangyç saglygy goraýyşda demans keseliniň diňe 20-50 göterimi hasaba alnyp bilner. ABŞ-nyň Kesellere gözegçilik we öňüni alyş merkezi (CDC) tarapyndan paýlaşylan maglumatlara görä, Alsgeýmeriň alamatlary köplenç 60 ýaşdan soň ýüze çykýar we töwekgelçilik ýaş bilen ýokarlanýar. Seýrek bolsa-da, bu kesele ýaş ýaş toparlarynda hem duş gelmek bolýar.

45 göterim öňüni alyp bolýan: üýtgäp bilýän töwekgelçilik faktorlary

Häzirki wagtda demansiýa üçin anyk bejerginiň ýokdugyna garamazdan, BSGG-nyň hünärmenleri bu keseliň döremek howpunyň öňüni alyp ýa-da 45 göterim yza süýşürip boljakdygyny aýdýarlar. Hünärmenler; Temmäki we alkogol içgileri, sosial izolýasiýa, oturýan ýaşaýyş durmuşy, howanyň hapalanmagy, ýokary gan basyşy we süýji keseli ýaly gönüden-göni gözegçilik edip boljak "üýtgäp bilýän töwekgelçilik faktorlaryna" ünsi jemleýär. Bu faktorlara gözegçilik etmek geljekde millionlarça adamy bu ölüm howply keselden gorap biler.