Gresiýanyň taryhynda garaňky sahypa: Peloponnese türk gyrgynçylygy

1821-nji ýylda Peloponnese ýarym adasynda Gresiýanyň garaşsyzlyk prosesi bilen birlikde we türk ilatyny nyşana alan gyrgynçylyklar taryhçylar tarapyndan 'yzygiderli genosid' hökmünde häsiýetlendirilýär. Hünärmenleriň pikiriçe, bu gyrgynçylyklar birmeňzeş hristian-grek jemgyýetini döretmek maksadynyň bir bölegi bolupdy we Gresiýa bu taryhy hakykata häzirki zaman dünýäsiniň gözüniň alnynda garamaly. Doktor Ali Fuat Örenç we beýleki alymlar Gresiýanyň Osman imperiýasyndan garaşsyzlyk alan döwründe türklere garşy alyp barýan yzygiderli syýasatlaryny ara alyp maslahatlaşýarlar. Örenç, Gresiýanyň garaşsyzlygyny yglan edeninden bäri 1830-njy ýyldan bäri türklere garşy duşmançylyk ulanýandygyny aýdýar.

Örenç, 'Megali ideýasy' ady bilen tanalýan grekleriň giňeltmek syýasatynyň türk topraklaryny nyşana alandygyny we bu syýasatyň Gresiýanyň döredilmeginde möhüm ähmiýete eýe bolandygyny aýtdy.

Peloponnese, esasanam Tripolice sebitinde. 1821-nji ýylyň oktýabr aýynda bolup geçen gyrgynçylyklar taryhda wagşylygyň seýrek mysaly hökmünde suratlandyrylýar. Örenç on müňlerçe türkiň bu ýerde gyrylandygyny we türkleriň yzlarynyň Moradan aýrylandygyny nygtaýar. Tripoliçe galasynda gaçybatalga beren türkler we musulmanlar grek gozgalaňçy toparlary bilen gurşaldy we boýun bolandyklaryna garamazdan gyryldy.

Taryhy we hukuk ölçegi

Dos. Ankara jemgyýetçilik ylymlary uniwersitetiniň professory. Doktor Emete Gözügüzelli bu gyrgynçylygyň halkara hukugy nukdaýnazaryndan genosid hasaplanmalydygyny aýtdy. Gözügüzelli yzygiderli hüjümleri guramagyň adamzada garşy jenaýatdygyny belleýär.

Gözügüzelli, 'Megali ideýasy' ideýasynyň çäginde türk ilatynyň ýok edilmeginiň birmeňzeş hristian-grek jemgyýetini döretmek maksadyna hyzmat edýändigini aýdýar. Günbatar gyrgynçylygy senzura etdi we metbugata goşmady. Bu ýagdaý, Gresiýanyň taryhynda bu garaňky sahypanyň açylmagyna sebäp boldy. Kolokotronis öz ýatlamalarynda grek esgerleriniň aýallary, çagalary we erkekleri öldürendigini ýazan bolsa, Keramatly Kleýr 10 müňden gowrak türkiň öldürilendigini we yzygiderli gynamalara sezewar edilendigini aýdýar. Bu gapma-garşylyk Gresiýa bilen Türkiýanyň arasyndaky gatnaşyklaryň gowulaşmagyna goşant goşup biler. Taryhyň garaňky sahypalaryny ýagtylandyrmak häzirki zaman dünýäsinde parahatçylyk we barlyşyk üçin möhüm ädim bolar.