Günbatar Frakiýa türkleriniň hukuklary üçin köp asyrlyk göreş: Lozanna kölegesinde şahsyýet we erkinlik ugrundaky söweş

Günbatar Frakiýa geografiýasynda barlygyny dowam etdirýän we ilatynyň 150 müň töweregi diýlip çaklanylýan türk azlygy, 1923-nji ýyldaky Lozanna parahatçylyk şertnamasy bilen kepillendirilen hukuklaryny doly kesgitlemek üçin onlarça ýyl bäri aýgytly göreş alyp barýar. Şahsyýeti inkär etmek, dini ýolbaşçylar, binýady dolandyrmak, bilim çäklendirmeleri we raýatlyk hukuklary ýaly hroniki meseleler Ankara bilen Afiny arasyndaky diplomatik gatnaşyklaryň iň möhüm meseleleriniň biri bolmagynda galýar.

Lozanyň bozulmagy we şahsyýetiň inkär edilmegi: Musulmanmy ýa türk?

Gresiýa bu jemagaty diňe "musulman azlygy" diýip kesgitlemegi talap edýär we Lozanna parahatçylyk şertnamasynyň tekstinde "türk azlygy" jümlesiniň gönüden-göni agzalmaýandygyny öňe sürýär. Beýleki tarapdan, azlyklaryň wekilleri şertnamanyň gorag makalalarynda "Musulman" sözi ulanylsa-da, beýleki makalalarda we Lozanna konferensiýasynyň teswirnamasyndaky sözlerde "türk" diline ünsi jemleýärler. Taryhçy Dos. Doktor Sabri Can Sannaw 1923-nji ýylyň 30-njy ýanwaryndaky alyş-çalyş şertnamasynyň ikinji maddasy bilen Stambulyň grekleri we Günbatar Frakiýanyň musulman türkleri öz ýerlerinde galyp, özara azlyk statusyna eýe bolandygyny aýtdy. Sannaw, 1923-1933-nji ýyllar aralygynda 99 müň maşgaladan jemi 379 müň immigrantyň Türkiýä göçendigini mälim etdi.

Gresiýa tarapyndan durmuşa geçirilýän syýasatlaryň çäginde "Türk" sözi bilen birleşikleriň ýapylmagy, saýlaw däl-de, bellenilmegi bilen müftileriň kesgitlenmegi, azlyk mekdepleriniň sanynyň azalmagy we 1955-nji we 1998-nji ýyllar aralygynda hereket edýän Gresiýanyň Raýatlyk Kanunynyň 19-njy maddasy bilen takmynan 60 müň türkiň denaturalizasiýasy esasy meseleleriň biri bolup durýar. Lozanna şertnamasynyň 45-nji maddasynda özara garşylyk ýörelgesine görä, Türkiýedäki musulman däl azlyklara berlen şuňa meňzeş hukuklar Günbatar Frakiýada durmuşa geçirilmelidir, ýöne bu hukuklaryň ýer ýüzünde yzygiderli ýok edilendigi nygtalýar. Bu ýagdaýa ünsi çekip, SYRIZA-nyň Europeanewropa Syýasat komitetiniň hünärmeni akademik Sotiris Walden her bir raýatyň we azlygyň öz etnik şahsyýetini kesgitlemäge hukugynyň bardygyny we Gresiýanyň döwletiniň bu jemgyýeti 1950-nji ýyllaryň ortalaryna çenli türk hökmünde kabul edendigini ýatladýar.

29-njy ýanwar Garşylyk we doktor Sadyk Ahmetiň ölmez-ýitmez mirasy

1988-nji ýylyň 29-njy ýanwary Günbatar Frakiýa türkleriniň hukuklaryny gözlemek ugrundaky göreşinde möhüm öwrülişik boldy. Dos. Doktor Ali Hüseýinoğlu 1960-njy ýyllardan bäri artýan basyşlaryň we 1980-nji ýyllarda "Türk" diýlip atlandyrylýan birleşikleriň ýapylmagynyň bu garşylygy döredendigini aýdýar. Gresiýanyň Courtokary kazyýetiniň 1987-nji ýylda "Günbatar Frakiýada türkler ýok" karary iň soňky saman boldy. Şol döwrüň Komotini müftüsi bilen baglanyşykly we takmynan 10 müň adamyň gatnaşmagynda 37 ýaşly wagyzçy İbrahim Şerifiň ýolbaşçylygynda gurnalan bu ýöriş "Sosial raýdaşlyk we milli garşylyk güni" hökmünde taryha girdi. 1990-njy ýylyň 29-njy ýanwarynda, garşylygyň ikinji ýyl dönüminde, Komotini şäherindäki türklere degişli 300-e golaý iş ýeri jynsparaz toparlar tarapyndan hüjüm edildi. Şol wagt Mejlisiň agzasy Ysmaýyl Rodoplu gynançly ýagdaýy "Türk azlyklarynyň ömri we emlägi üçin howpsuzlygy ýok" sözleri bilen suratlandyrdy. Şu gün Ksantiniň saýlanan müftüsi Mustafa Trampa 29-njy ýanwary hormat güni hökmünde häsiýetlendirýär.

Bu göreşiň iň simwoliki ady, şübhesiz, doktor Sadyk Ahmet . 1947-nji ýylyň 7-nji ýanwarynda Komotini şäheriniň Küçük Sirkeli obasynda doglan Ahmet lukmançylyk biliminden soň dogduk şäherine gaýdyp geldi we azlyklaryň hukuklary üçin gol çekmek kampaniýasyna başlady we türme tussaglygyna höküm edildi. Kazyýet binasynda "Türk bolmak jenaýat bolsa, men muny gaýtalaýaryn: Men bir türk we men şeýle bolaryn" diýýän Ahmet 1991-nji ýylda Dostluk, Deňlik we Parahatçylyk Partiýasyny esaslandyrdy. Gresiýa tarapyndan girizilen 3 göterim çäkden soň garaşsyz wekilçilik edilmeginiň öňüsyrasynda Sadyk Ahmet 48 ýaşynda aradan çykdy. Sadyk Ahmetiň durmuşy, TRT tarapyndan bilelikde döredilen film bilen uly ekrana çykaryldy.

Dini wekilçilik we müfti krizisi: Çynar metjidiniň işi

Günbatar Frakiýada dini ýolbaşçylara we binýady dolandyrmaga edilýän basyş 40 ýyl bäri dowam edýär. 1985-nji ýylda Komotini müftüsi Hüseýin Mustafa Efendiniň ölümi bilen başlanan belleniş krizisi azlyklaryň öz müftüsini saýlamak islegini äsgermezlik edýär. Halkyň sesleri bilen otbrahim Şerif Komotinide, Mehmet Emin Aga, Ahmet Mete Kantide saýlandy we ahyrynda 2022-nji ýylda Mustafa Trampa saýlandy. Şeýle-de bolsa, Gresiýa döwleti tarapyndan bellenen müftiler sebäpli sebitde iki kelleli gurluş döredildi.

Bu krizis 2026-njy ýylda "Çynar metjidi meselesi" bilen ýene-de güýçlendi. Bellenen müftileriň 2024-nji ýylyň 11-nji oktýabrynda Ksantidäki Çynar metjidine girmeginiň öňüni alandan soň, Ksanti Türk Bileleşiginiň öňki prezidenti, journalisturnalist Ozan Ahmetoğlu we akademik Hüseýin Baltaçi ýaly dört azlyk agzasyna garşy kazyýet işi açyldy. Mufti Mustafa Trampa, 2026-njy ýylyň 17-nji aprelinde Antalýa diplomatik forumynda eden çykyşynda Gresiýa döwletiniň girizilmegine garşy gepleşik kanallarynyň ýapylandygyny we Türkiýanyň goldawynyň olar üçin ahlak çeşmesidigini aýtdy. Bu döwürde metjitlere we gonamçylyklara hüjümler dowam etdi; Hürriyet metjidinde haç çyzmak, Narlyköýdäki mazarlary ýykmak we Horozlunyň taryhy gonamçylygynda seýilgäh gurmaga synanyşmak azlyklaryň berk reaksiýasyny döretdi.

Bilim usuly we Dodekan türkleriniň görünmeýän göreşi

Azlygyň geljegine howp salýan iň uly meseleleriň biri bilim pudagynda başdan geçirilýär. Gresiýanyň yzygiderli ýapmak syýasaty netijesinde 1930-njy ýyllarda 305 bolan azlyk mekdepleriň sany häzirki wagtda 83-e çenli azaldy. Golaýda, 2024-nji ýylyň 18-nji iýulynda Rodopi şäherindäki Hajyören, Keziren we Payamlar başlangyç mekdepleri we Kantidäki Karaköý başlangyç mekdepleri ýapyldy. Günbatar Frakiýa Türk Mugallymlar Bileleşiginiň prezidenti Aýdyn Ahmet we Ksanti Azlyk Orta Mekdebi we Orta Mekdep Geňeşiniň başlygy Ozan Ahmetoglu mekdep geňeşiniň ygtyýarlyklarynyň çäklendirilendigi we iki dilli çagalar bagynyň açylmazlygyndan zeýrenýärler. Komotini saýlanan müfti İbrahim Şerif hem çagalary döwlet mekdeplerine ugrukdyrmak arkaly assimilýasiýa etmek isleýändiklerini nygtaýar.

Beýleki tarapdan, Egeýdäki Rodos we Kos ýaly Dodekan adalarynda ýaşaýan takmynan 4 müň türk hatda resmi azlyk statusyndan hem mahrum. Rodos, Kos we Dodekan türkleriniň medeniýet we raýdaşlyk birleşiginiň prezidenti Prof. Doktor Mustafa Kaýmakçi adalarda binýatlyk emläkleriň "Katalipsis" kanuny boýunça adalatsyz satylandygyny we taryhy Murat Reis jemgyýetçilik toplumynyň aýdym-saz mekdebine öwrülendigini aýdýar. Osmanly binagärlik hünärmeni Dr. Newal Konuk, sebitdäki türk-osmanly yzlaryny ýok etmäge synanyşýandyklaryny mälim etdi.