Günorta Hytaý deňzinde we Taýwanyň kenarlarynda Hytaý, ABŞ we Taýwanyň arasynda dartgynlyk güýçlenýär

Hytaý goşuny ABŞ-nyň Harby deňiz güýçleriniň USS Çarleston harby gämisiniň Günorta Hytaý deňziniň Spratly adalaryndaky Sabina Şoalyň golaýynda sebite rugsatsyz girendigini we gämä gözegçilik etmek üçin deňiz elementlerini belländigini mälim etdi. Sişenbe güni irden bolup geçen bu wakadan başga-da, şol döwürde demirgazykdaky Pratas adalarynyň golaýynda Taýwan bilen Hytaýyň arasynda dartgynlyk boldy.

Hytaý goşuny Günorta Hytaý deňzinde haýsy ädimleri ätdi?

Hytaý goşunynyň Günorta operasiýa serkerdeligi ABŞ-nyň "USS Charleston" gämisiniň hökümetiň rugsady bolmazdan özygtyýarlylyk talap edýän suwlaryna girendigini habar berdi. Serkerdelik tarapyndan berlen beýanatda "ABŞ-nyň bu hereketi Hytaýyň özygtyýarly hukuklaryny we bähbitlerini bozýar, deňiz howpsuzlygyna howp salýar we sebitdäki parahatçylyga we durnuklylyga zyýan ýetirýär. ABŞ tarapy bu çäreleri derrew bes etmeli" diýilýär. Hytaý tarapy deňiz güýçlerini sebite iberdi we sebitdäki işleriň nawigasiýa azatlygynyň çäginde bolandygyny öňe sürýän Waşington administrasiýasyna garşy çärelere başlady.

Pratas adalarynda Taýwan bilen Hytaýyň arasynda näme boldy?

Hytaý kenarýaka goragçy gämisi Günorta Hytaý deňziniň demirgazygyndaky Pratas adalarynyň golaýyndaky sebitdäki çäklendirilen suwlara girenden soň, Taýwan kenarýaka goragçylary Taýçung atly gämini sebite ugrukdyrdy. Iki tarapyň arasynda radio arkaly geçirilen söz alyşmada Hytaý gämisi "Taýwan ýaly zat ýok" diýip yglan etdi, Taýwan gämisi bolsa "Taýwan özygtyýarly we garaşsyz ýurt" diýip jogap berdi. Taýwan häkimiýetleri sebitde garaşmagyň dowam edýändigini mälim etseler-de, Hytaýyň Taýwan gatnaşyklary bölümi bu waka barada resmi beýanat bermedi.

Sişenbe güni bolup geçen wakalarda, Hytaý goşuny Günorta Hytaý deňziniň Sabina Şoalyna girýän USS Çarleston harby gämisini yzarlaýarka, şol bir wagtyň özünde Taýwan tarapyndan dolandyrylýan Pratas adalarynyň golaýynda Hytaý we Taýwan kenarýaka gorag gämileriniň arasynda özygtyýarlylyk dawasy ýüze çykdy. Beýleki tarapdan Filippin goşuny, ABŞ gämisiniň halkara suwlarynda kanuny geçýändigini aýdyp, sebitdäki nawigasiýa hukuklaryny gorady.

Halkara hukugynda nawigasiýa azatlygy döwletleriň öz harby ýa-da raýat gämilerini halkara suwlarynda erkin hereket etmek hukugyny aňladýan bolsa-da, Hytaýyň Günorta Hytaý deňziniň köp böleginde özygtyýarlylyk talaplary sebit ýurtlary we ABŞ tarapyndan ykrar edilmeýär. Taraplaryň arasyndaky şeýle duşuşyklar, adatça sebitdäki harby işjeňligiň ýokarlanmagyna we diplomatik dartgynlygyň ýokarlanmagyna sebäp bolýan proses hökmünde seredilýär.

Netije

Sebitdäki bu wakalar Günorta Hytaý deňzinde özygtyýarlylyk baradaky talaplaryň diňe ýerli mesele bolmakdan ýüz öwürendigini we global güýçler üçin bäsdeşlik meýdanyna öwrülendigini görkezýär. Hususan-da, Hytaýyň harby güýçlerini artdyrmak strategiýasy we ABŞ-nyň nawigasiýa amallary azatlygy sebitdäki konflikt töwekgelçiligini saklaýan esasy faktorlar hökmünde tapawutlanýar.

Meýdandaky şeýle göni aragatnaşyklar taraplaryň biri-biriniň çäklerini barlaýan güýç görkezişine öwrüldi. Diplomatik kanallary dolandyryp bolmaýan pursatlarynda, harby elementleriň başlangyjy bilen bolup biläýjek kiçijik bir awariýa ýa-da düşünişmezlik sebitdäki durnuklylygy has uly krizise çekip biler.

Mümkin täsirler

Bu dartgynlyk sebitdäki beýleki talap edýän ýurtlaryň, Bruneýiň, Malaýziýanyň, Filippinleriň we Wýetnamyň howpsuzlyk syýasatlaryna täzeden garamagyna sebäp bolup biler. Hususan-da, Filippinler ýaly ABŞ bilen goranyş şertnamasy bolan ýurtlaryň Hytaýa garşy has berk pozisiýa eýelemegine ýa-da sebitdäki harby hyzmatdaşlygyny ýokarlandyrmagyna garaşylýar.

Mundan başga-da, Taýwan bilen Hytaýyň arasynda şeýle gönümel we fiziki ýakynlaşmalar halkara bazarlarynda sebitdäki söwda ýollarynyň howpsuzlygy baradaky aladalary döredip biler. Dartgynlylygyň ýokarlanmagy sebitdäki ýurtlaryň arasyndaky diplomatik gatnaşyklaryň hasam sowamagyna we harby çykdajylaryň köpelmegine sebäp bolup biler.