Guterresden taryhy duýduryş: royok edilen planetada ösüş mümkin däl

Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) Baş sekretary Antonio Guterres, BMG Baş Assambleýasynyň 81-nji mejlisiniň çäginde Nýu-Yorkorkda geçirilen "Ösüş hukugy jarnamasynyň 40 ýyllygy" atly ýokary derejeli çärede dünýä liderlerine ýüzlendi. 40 ýyl ozal güýçli erk bilen agza ýurtlar tarapyndan öňe sürlen jarnama; Ösüşiň, adam hukuklarynyň we halkara hyzmatdaşlygyň paralel öňe gitmelidigi baradaky düşünjesini ýada salýan Guterres, dünýä derejesinde bu wadalaryň entek millionlarça adam üçin hakykata öwrülmändigini aç-açan kabul etmegiň zerurdygyny aýtdy.

Global deňsizlikler we üç planetaly krizisiň howpy

Antonio Guterres, Durnukly ösüş maksatlarynyň hiç kimiň yzynda galmazlygy üçin global ýol kartasyny hödürleýändigini we beýannama kabul edileli bäri möhüm öňegidişlikleriň bardygyny aýtdy. Guterres, aşa garyplygyň bütin dünýäde ep-esli azalandygyny, adam ömrüniň köpelendigini we dünýä ilatynyň takmynan ýarysynyň haýsydyr bir sosial gorag zontasynyň bardygyny aýtdy; Ylmy we tehnologiki ösüşleriň durmuş derejesini üýtgedendigini aýtdy. Şeýle-de bolsa, bu üstünlikleriň hemmesine garamazdan ösüş hukugynyň täze we weýrançylykly päsgelçilikler bilen ýüzbe-ýüz bolýandygyny aýtdy.

BMG-nyň Baş sekretary ýurtlar bilen jemgyýetleriň arasyndaky boşlugyň has çuňlaşýandygyny belläp, millionlarça adamyň azyk howpsuzlygy, arassa suw we arassaçylyk ýaly esasy krizisler bilen henizem göreşýändigini aýtdy. Ykdysady durnuksyzlygyň, agyr karzlaryň agyrlygynyň we sebitdäki konfliktleriň ösüşi pese gaçyrýandygyny mälim eden Guterres, ýylsaýyn agyrlaşýan klimat krizisine ünsi çekdi we aşakdaky weýrançylykly duýduryş berdi: "destroyedok edilen we zyýanly planetada ösüş bolup bilmez." Emeli intellekt we sanly ynkylap uly potensiala eýe bolsa-da, adalatsyz dolandyrylanda daşlaşmagy we polýarlaşmagy çuňlaşdyrýan gurallara öwrülip biljekdigini duýdurdy.

Halkara maliýe arhitekturasynda reforma çagyryşy

Guterres Ösüş hukugy jarnamasynyň 40 ýyllygynyň diňe bir geçmişi ýatlamak bilen çäklenmän, eýsem geljege gönükdirilen global çagyryşdygyny aýtdy we garyplygy azaldýan täsirli gurallara maýa goýmagyň zerurdygyny aýtdy. Hemmeler üçin adalatly tehnologiki elýeterliligi üpjün etmegiň, şeýle hem ýokary hilli bilim, azyk howpsuzlygy, arassa suw, ähliumumy sosial gorag we saglygy goraýyş hyzmatlarynyň elýeterliligine ünsi çekdi. Içerki çeşmeleriň mobilizlenmelidigini we bu maksatlara ýetmek üçin köptaraplaýyn ösüş banklarynyň gaýtadan ulanylmalydygyny öňe süren Guterres, maliýe guramalarynyň hususy sektory has giňişleýin durmuşa geçirmek üçin öz iş modellerini üýtgetmelidigini aýtdy.

BMG-nyň Baş sekretary ösüp barýan ýurtlara agyr karz ýüküni ýeňletmek üçin anyk çäreleri görmäge çagyrdy; Karz tölegleriniň yza süýşürilmegi, karz çalşygy we "Karz berijiler platformasy" ýaly inisiatiwalar ýaly innowasion maliýe gurallarynyň möhümdigini aýtdy. Guterres, häzirki halkara maliýe ulgamynyň ösýän ýurtlaryň zerurlyklaryna çalt jogap bermek üçin özgerdilmelidigini aýtdy; Howanyň üýtgemeginiň, biodürlüligiň ýitmeginiň we hapalanmagynyň "üç planetar krizisine" garşy göreşmek üçin gaýtadan dikeldilýän energiýa geçişiniň çaltlaşdyrylmagyny isledi. Aýal-gyzlaryň, ýaşlaryň we ýerli halklaryň işjeň gatnaşmagynyň karar bermek mehanizmleriniň her tapgyrynda üpjün edilmelidigini aýtdy.

"Bosgunlar turbulentlik döwründe iň agyr bahany töleýärler"

BMG-nyň Baş sekretary Antonio Guterres, Nýu-Yorkorkdaky gatnaşyklarynyň çäginde, 1951-nji ýylda bosgunlar konwensiýasynyň 75 ýyllygyny bellemek üçin guralan ýokary derejeli çärede möhüm çykyş etdi. Dünýäniň çuňňur bulaşyklyk döwrüne girendigini, geosyýasy deňagramlylygyň sarsdyrylandygyny, halkara hukugynyň we adam hukuklarynyň yzygiderli bozulýandygyny mälim eden Guterres bosgunlaryň bu durnuksyzlyk üçin iň agyr bahany töleýändigini aýtdy.

Sudandan, Ukrainadan, Mýanmardan we beýleki köp sanly çaknyşyk zolaklaryndan gaçmaly millionlarça adamyň howpsuz gaçybatalga almaga hukugynyň bolmalydygyny aýdyp, Guterres Ikinji jahan urşundan soň halkara jemgyýetçiligi tarapyndan kabul edilen taryhy borçnamalary ýada saldy. BMG-nyň Baş sekretary 1951-nji ýyldaky bosgunlar konwensiýasynyň ynsanperwerlik gymmatlyklaryny berk berjaý etmegiň zerurdygyna ünsi çekip, sözüni şeýle jemledi: "Konwensiýanyň ebedi habaryna gulak asmalydyrys. Yza çekilmeli däldir. Kadadan çykmalar ýok. Bu bosgunlaryň howpsuzlykda we mertebede ýaşamagyna mümkinçilik berýän çözgütleri taýýarlamagy we özleri üçin ýeterlik bolan howpsuz geljegi gurmagy aňladýar."