Israelewropanyň Ysraýyl bilen harby şertnamalary: Genosid jenaýatyna degişlilik meselesini ara alyp maslahatlaşmak

Ysraýylyň Gaza zolagynda alyp barýan harby hereketleri yzygiderli dowam edýärkä we Tel Awiw administrasiýasynyň palestinalylary sebitden doly çykarmak baradaky meýilnamasy gyzgynlygyna garamazdan, käbir Europeanewropa ýurtlarynyň Ysraýyl bilen milliardlarça ýewro bahasy bilen täze harby şertnamalara gol çekmegi halkara jemgyýetçiliginiň arasynda uly gahar-gazap döredýär. Ynsan hukuklaryny goraýjylar we aklawçylar Gazadaky gumanitar betbagtçylyga garamazdan dowam edýän bu harby hyzmatdaşlygyň degişli döwletleri halkara hukugynyň öňünde göni şäriklere öwrüp biljekdigi barada çynlakaý duýduryş berýärler.

"Adamzada garşy jenaýatlara boýun bolmak töwekgelçiligi"

Adam hukuklaryny goraýjy guramanyň (HRW) Europeanewropa Bileleşiginiň (EUB) wekili Klaudio Frankawilla we Prinston uniwersitetiniň ýanyna gelýän professor Kennet Rot bu möhüm döwürde Ysraýylyň Goranmak ministri Ysraýyl Katz palestinalylary Gazadan deportasiýa etmek meýilnamasynyň henizem stoluň üstünde durýandygyny aýtdy; Germaniýa, Gresiýa we Finlýandiýa ýaly ýurtlaryň Tel Awiw bilen gatnaşyklarynyň çuňlaşmagyna baha berdi.

Fransawilla etnik arassalaýyş synanyşyklaryna adamzada garşy jenaýat, uruş jenaýatlary we genosid ýaly baha berilmelidigini aýtdy. Halkara jemgyýetçiliginiň bu jenaýatlara sanksiýalar, söwda çäreleri we hemmetaraplaýyn ýarag embargosy bilen jogap bermelidigini mälim eden Fransawilla, howpuň derejesine ünsi çekip, "Ysraýyl bilen dowam edýän wagşyçylyga garşy harby hyzmatdaşlygy dowam etdirmek diňe bir düşünişmezlik däl, eýsem döwletiň we şahsyýetleriň bu jenaýatlara gatnaşmagy howpuny döredýär"

Sürgün meýilnamasy we Trumpyň roly

HRW-nyň öňki müdiri Kennet Rot Ysraýylyň Gazadaky harby strategiýasynyň fonuny açdy. Rot bu amallaryň esasy maksadynyň, takmynan 2 million palestinalylary göçmäge mejbur etmek üçin sebitdäki raýat durmuşyny düýbünden mümkin däl we çydap bolmajakdygyny aýtdy. ABŞ-nyň prezidenti Donald Trumpyň ikinji möhletiniň başynda bu howply meýilnamany goldaýandygyny ýatladýan Rot, sebitdäki ýurtlaryň hiç biri-de bu sürgün meýilnamasyny kabul etmänsoň, Trump yza çekilmelidigini aýtdy.

Ysraýyl hökümetiniň Trump-ny sürgün meýilnamasyny dikeltmäge yrmak üçin lobbiçilik işlerini dowam etdirýändigini mälim eden Rot, bu inisiatiwanyň halkara hukugynyň kadalaryna laýyklykda "aşa agyr söweş jenaýaty we adamzada garşy jenaýat" bolandygyny aýtdy.

Germaniýanyň, Finlýandiýanyň we Gresiýanyň milliardlarça ýarag hyzmatdaşlygy

Germaniýa, taryhy geçmişi sebäpli genosidi amala aşyrýan hökümete harby goldaw bermek bilen ýüze çykjak global töwekgelçiliklere has gowy düşünmeli ýurt bolmalydyr, Rot Berliniň administrasiýasynyň düýbünden ters garaýandygyny aýtdy. Rot: "Bu ýagdaý, Germaniýanyň hökümetiniň Holokostdan nädogry sapak alandygyny görkezýär. Öwrenilmeli hakyky sapak, hatda halkara adam hukuklary ülňülerini äsgermezlik eden ýagdaýynda-da Ysraýyl hökümetini şertsiz goldamak däl-de, eýsem şeýle köpçülikleýin wagşyçylyklaryň ähtimallygyny peseldýän global standartlary aýgytly goramak".

Bu çekişmeleriň merkezinde Europeanewropa ýurtlarynyň Ysraýyl bilen alyp barýan harby söwdasynyň ölçegleri henizem ýüze çykýar:

Germaniýanyň hökümetiniň Gazada genosid etmekde günäkärlenýän Ysraýyla ozal girizen ýarag eksport çäklendirmelerini ýuwaşlyk bilen ýatyrandygy we bu ýurda takmynan 800 million ýewro harby enjamlaryň iberilmegini tassyklandygy tassyklandy.

Şonuň ýaly-da, Finlýandiýanyň Ysraýyl bilen 2024-nji ýylda, Gazadaky gyrgynçylyklar dowam edip, bu strategiki hyzmatdaşlygy 2034-nji ýyla çenli uzaldyp, halka habar bermezden gol çekendigi aýan edildi.

Beýleki tarapdan, Gresiýa Ysraýylyň Goranmak ministrligi bilen Tel Awiwde takmynan 3 milliard ýewro gol çekilen "Achilles Shield" howa goranyş şertnamasy bilen ünsi çekdi.

Ot açyşlyga garamazdan Gazada üznüksiz gyrgynçylyk

Ysraýyl goşuny Gaza zolagynda güýje giren atyşygyň bardygyna garamazdan raýat ilatly nokatlaryna hüjümlerini dowam etdirýär. Saglygy goraýyş ministrliginiň Gazadaky iň soňky resmi beýanyna görä, 2025-nji ýylyň 10-njy oktýabrynda ýaraşyk yglan edileli bäri Ysraýylyň hüjümlerinde 1334 palestinaly öldi we 4400-den gowrak adam ýaralandy.

2023-nji ýylyň oktýabr aýyndan başlap, Ysraýyl Gaza giňişleýin hüjümlerini amala aşyran döwürdäki balans hasabaty gorkunç derejä ýetdi. Hüjümlerde şu wagta çenli azyndan 73 müň 470 adam ölse-de, 174 müň 500-den gowrak raýat ýaralandy ýa-da maýyp boldy.