Izmit aýlagynyň geljegi "Sanly ekiz" tehnologiýasy bilen üpjün edilýär

Kokaeli şäher häkimligi we Eastakyn Gündogar Tehniki Uniwersiteti (METU) Deňiz Ylymlary Instituty bilen hyzmatdaşlykda geçirilen "Izmit aýlagy sanly ekiz okuw" sebitiň ekologiki geljegini goramak üçin taryhy ädim hökmünde şu ýylyň başynda başlandy. Taslamanyň çäginde hapalanma elementleri, ýokumly maddalar we Izmit aýlagynda suwuň hiliniň üýtgemegi derrew gözegçilik astynda saklanýar we wirtual dünýäde gowulaşma ssenarileri synagdan geçirilýär. Aýlagyň gidrodinamiki we ekologiki gurluşyny mümkin boldugyça ýakynlaşdyrmak üçin deňizden köp ölçegli we giňişleýin maglumatlar ýygnalýar.

Bilim-2 gämi we skanfiş tehnologiýasy bilen giňişleýin maglumat derňewi

Bu ägirt uly daşky gurşaw hereketine laýyklykda Izmit aýlagynda METU deňiz ylymlary institutyna degişli "Bilim-2 gözleg gämisi" bilen uly göwrümli nusgalyk we gözleg ekspedisiýalary geçirildi. Suw sütüni barada çuňňur we ýokary çözgütli maglumatlar 27 dürli stansiýada ýygnaldy. Gözlegde ulanylýan ýokary tehnologiýaly "Scanfish" enjamynyň kömegi bilen deňiz suwunyň temperaturasy, duzlulyk derejesi, çuňlugy, erän kislorod derejesi, hlorofil mukdary we bulaşyklyk ýaly möhüm parametrler gündogardan günbatara 50 mil uzaklykda gözden geçirildi. Takmynan 2 ýyl dowam etmegi meýilleşdirilýän bu ylmy gözleg, hapalanmak töwekgelçiligini çaklamaga we aýlagyň geljegi üçin möhüm maglumatlary ylmy maglumatlaryň esasynda kabul etmäge mümkinçilik berer.

Akylly tehnologiýalar we üznüksiz gözegçilik infrastrukturasy

METU Deňiz Ylymlary Instituty Doktor Fakultetiň agzasy Mustafa Mantyky, Izmit aýlagyny doly sanlaşdyrmak arkaly karar berýänlere ýol görkezmegi maksat edinýändiklerini aýtdy. Mantykçy deňizdäki fiziki, himiki we biologiki parametrleri, şeýle hem Marmara deňzi bilen kislorod, iýmit duzlary we iki taraplaýyn akym öndürýän "fitoplankton" ýaly mikroskopik organizmleriň paýlanyşyny gözden geçirendiklerini aýtdy. Collectedygnalan maglumatlaryň hemmesi bilen sanly gurşawda simulýasiýa ediljekdigine ünsi çeken Mantykçi: "Izmit aýlagy geljekde näme öser?" Bu soraga jogap gözlejekdiklerini we bu ulgamyň howanyň üýtgemegine we hapalanmagyna garşy göreşde berk karar goldaw mehanizmi boljakdygyny aýtdy.

Taslamanyň indiki tapgyrynda, Osmangazi köprüsi ýerleşýän ýerinde ýerleşdiriljek ADCP (akustiki doppler häzirki profil) enjamy bilen 365 günüň dowamynda üznüksiz tok ölçeginiň geçiriljekdigini we möwsümleýin ýokary çözgütli maglumatlaryň pilotsyz suw ulaglary bilen ulgamyň birleşdiriljekdigini we şeýlelik bilen janly, dinamiki sanly ekizler boljakdygyny aýtdy.

Marmara deňzi üçin durnukly we ylmy dolandyryş modeli

Kokaeli şäher häkimliginiň daşky gurşawy goramak we gözegçilik bölüminiň müdiri Birol Balçi daşky gurşawy goramak taslamalarynyň saýlaw däldigini, geljekki nesiller üçin iň esasy jogapkärçiligiň biridigini aýtdy. Metropoliten hökmünde ýerine ýetiren "Izmit aýlagynyň gündogar basseýniniň düýbüni arassalamak taslamasyna" ünsi çeken Balçi, 2008-nji ýyldan bäri TÜBİTAK Marmara gözleg merkezi (MAM) bilen hyzmatdaşlykda suwuň hiline yzygiderli gözegçilik edýändiklerini we deňiz tozan sorujylary bilen arassalaýyş işlerini dowam etdirýändiklerini aýtdy.

Şeýle hem, 2023-nji ýyldan bäri Stambul uniwersiteti bilen deňiz palçygynyň arassalanmagynyň biologiki täsirlerine gözegçilik edýändiklerini we balyklaryň sanyny köpeltmek üçin ýörite gözlegleriň geçirilendigini bellän Balçi, METU bilen 2026-njy ýyla gönükdirilen sanly ekiz taslamanyň Marmara deňziniň durnukly dolandyrylmagy üçin ylmy ädim boljakdygyny aýtdy. Balçi, aýlagyň her hereketini pursatdan peýdalanyp, geljekde daşky gurşaw töwekgelçiliginiň öňüni aljakdygyny aýtdy.