Jeýms Webbiň taryhy açyşy: Irki verselemde ýüze çykarylan çaknyşyk kursyndaky 3 sany ullakan gara deşik

Jeýms Webb kosmos teleskopy (JWST), älemiň çuňlugyndan gelýän syrly signallary seljermek arkaly kosmos taryhynda iň özüne çekiji açyşlardan birini etdi. Halkara astronomlar topary gadymy galaktikanyň merkezinde J0148-4214 biri-biri bilen çaknyşmak ugrunda üç sany ullakan gara deşik tapdy, ýagtylygy Earthere ýetmek üçin takmynan 12,5 milliard ýyl gerekdi. Astronomiýa we Astrofizika theurnalynda çap edilen bu haýran galdyryjy gözleg, irki älemdäki aşa gara deşikleriň gysga wagtyň içinde ägirt ululyklara ýetendigi baradaky ylmy dünýädäki iň uly soraglaryň birini açýar.

Jeýms Webbiň duýgur spektrofoto tehnologiýasy syry çözdi

Eartherden milliardlarça ýagtylyk ýyl uzaklykda ýerleşýän bu üç ägirt gurluşy häzirki tehnologiýalar bilen gönüden-göni suratlandyrmak mümkin bolmasa-da, Jeýms Webb kosmos teleskopynyň ösen spektrometr enjamlary kömege geldi. Alymlar her gara deşikiň agyrlyk meýdanynda adatdan daşary tizlikde aýlanýan wodorod gazynyň hereketlerini takyk ölçediler. Alnan maglumatlara laýyklykda bu kosmiki haýwanlaryň köpüsi we töweregindäki gaz bulutlaryny ýuwutmak tizligi jikme-jik hasaplandy. Bu ölçegler, älem entek çagalygynda gara deşikleri birleşdiren dinamiki mehanizmleriň nähili agressiw we täsirli bolandygyny görkezýär.

Merkezdäki kosmiki ýangyç: äpet massa we onuň serhet-itekleýän goňşusy

Gözleg topary tarapyndan barlanan J0148-4214 galaktikasynyň merkezinde iki sany ullakan gara deşik bar, bary-ýogy 620 ýagtylyk ýyly. Bularyň ilkinjisi, Günüň 80 million esse massasy bolan ullakan gurluş hökmünde tapawutlanýar. Onuň gapdalyndaky ikinji hyzmatdaş, 600 müň gün massasy bilen deňeşdirilende has sada profiline eýe. Şeýle-de bolsa, bu kiçijik gara deşik teoretiki fizikanyň kadalaryna laýyklykda kabul edilen iň ýokary iýmit çäginden geçýär we adatdan daşary işdä bilen töweregindäki gazy ýuwudýar. Hünärmenler, aşa güýçli iýmitlenme tapgyrynyň döredjek güýçli radiasiýa basyşy sebäpli ýakyn wagtda bes ediljekdigini çaklaýarlar, häzirki prosesiň obýekte ajaýyp ösüş depginini berendigini aýdýarlar.

Üç beden meselesi we intergalaktiki sürgüniň mümkinçiligi

Ulgamyň üçünji we iň syrly agzasy, galaktika merkezinden takmynan 5500 ýagtylyk ýyl uzaklykda ýerleşýär. Massa Günüň takmynan iki million essesi bolan bu gara deşik, Akmaýanyň ýoly galaktikasynyň merkezindäki gara deşikiň ýarysyna deňdir. Astronomlar bu daşarky massanyň geçmişdäki galaktikanyň birleşmegi netijesinde ulgamyň içine girendigini çaklaýarlar. Şeýle-de bolsa, fizikada meşhur "üç beden meselesi" sebäpli merkezdäki iki äpet köpçüligiň döreden agyrlyk güýji bu üçünji gara deşigi ýuwutmagyň ýerine ägirt uly tizlik bilen galaktikadan zyňan bolmagy mümkin. Hereket ugruny häzirki tehnologiki mümkinçilikler bilen takyk kesgitläp bolmaýan bu kosmiki çarwa ahyrsoňy beýleki gara deşikler bilen birleşermi ýa-da milliardlarça ýyl bäri kosmosda ýeke özi gezip ýörmi diýen sorag henizem syr bolup galýar.