Global ykdysadyýet: Täze tertipiň agyrylary we geljegi

Dünýä ykdysadyýeti artýan geosyýasy töwekgelçilikleriň we tehnologiki bäsdeşligiň täsiri astynda möhüm özgerişlikleri başdan geçirýär. Marmara uniwersiteti Syýasat we jemgyýetçilik dolandyryş bölümi mugallymy Prof. Doktor Ali Ary bu täze eýýamyň bäsdeşlik, tehnologiýa, inflýasiýa-göterim balansyna, proteksionistik döwlet syýasatlaryna we logistika ulgamlaryny üýtgedip gurmaga esaslanjakdygyny aýtdy. Hususan-da, geosyýasy dartgynlygyň ýokarlanmagy we söwda we tehnologiýa bäsleşiginiň güýçlenmegi bu düşünjeleriň ykdysady we syýasy özgerişleriň ugruny kesgitleýän nokatlara öwrülmegine sebäp bolýar.

Prof. Doktor Arynyň pikiriçe, Ikinji jahan urşundan soň döredilen liberal söwda buýrugy onuň gowşaklygyny dürli zarbalar bilen ýüze çykardy. 2008-nji ýyldaky maliýe krizisinden soň dikelip bilmedik dünýä ykdysadyýeti, Covid-19 epidemiýasy, Russiýa-Ukraina urşy we ABŞ-Ysraýyl bilen Eýranyň arasyndaky dartgynlyk ýaly meseleler bilen hasam gowşady. çuňlaşdyrýar. Üpjünçilik zynjyrynyň kesilmegi azyk we energiýa howpsuzlygy töwekgelçiligini ýokarlandyrýar. Ary: "Iň arzan nirede öndürip bolar?" Düşünişmek "Iň ygtybarly ýerden nireden alyp bolar?" Düşünjesini terk edip başlandygyny nygtaýar.

Bu üýtgeşiklik, dünýä ykdysadyýetiniň köp polýar gurluşlaryň içinde bäsdeşlik blog tendensiýalaryny görkezýändigini görkezýär. Üpjünçilik zynjyrlaryny diwersifikasiýa we howpsuzlyga gönükdirilen üýtgedip gurmak, inflýasiýany iýmitlendirip biljek çynlakaý önümçilik we logistika çykdajylaryny döredýär.

Pul syýasatlary we karz meseleleri

Prof. Doktor Ary, 2008-nji ýyldaky krizisden soň ykdysadyýetleriň merkezi banklaryň giňelýän pul syýasaty bilen bol we arzan likwidlige esaslanýan ösüş ýoluna geçendigini, ýöne bu ýeliň indi tersine bolandygyny aýtdy. Strukturalaýyn inflýasiýa basyşy we döwlet karzynyň dowamlylygy ýaly töwekgelçilikler dünýä ykdysadyýetiniň öňünde durýan esasy meseleleriň biridir.

HPG-nyň maglumatlaryna görä, 2024-nji ýyla çenli dünýä döwlet karzy dünýä jemi içerki önüminiň 90 göteriminden geçer diýlip garaşylýar. Bu ýagdaý göterim derejesiniň ýokary bolan şertlerinde hökümetlere maliýe çäklendirmeleriniň döremegine sebäp bolýar. geosyýasy töwekgelçilik mukdary syýasy we ykdysady näbellilik mukdaryny ýokarlandyrýar. Taryhy taýdan "howpsuz gaçybatalga" hasaplanýan aktiwler bilen töwekgelçilikli aktiwleriň arasyndaky tapawut barha giňelýär. Syýasy näbellilik artdygyça, maýadarlar tarapyndan talap edilýän girdeji çäkleri hem ýokarlanýar.

Liberal söwda tertibi "win-win" düşünjesine esaslanan bolsa, häzirki wagtda bu düşünje düýpli paradigma üýtgemegi bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Ykdysadyýetleriň proteksionizme meýli, subsidiýalary syýasat gurallary hökmünde ulanmak we nyrhlaryň strategiki gurallar hökmünde ulanylmagy dünýä söwda ulgamynyň kanunylyk krizisiniň merkezinde durýar. Liberal ykdysadyýetlerde "göze görünmeýän el" düşünjesi has köp döwletiň gatyşmagy bilen çalşyrylýar. Halkara gatnaşyklarynda "howpsuzlaşdyrmak" düşünjesi ykdysadyýet pudagynda-da aýdyň görünýär.

Mysal üçin, ýarymgeçirijiniň üpjünçiligi milli howpsuzlyk meselesi hasaplanylsa-da, daşary ýurt maýa goýumlaryna gözegçilik mehanizmleri giňeldilýär we möhüm infrastruktura üçin ygtyýarlyklar kanuny esasda ýerleşdirilýär. Bu çäkde, strategiki özbaşdaklygy goramak üçin döwletiň gatyşmagy kanunlaşdyryldy.

Tehnologiýa we sanly özygtyýarlylyk

Tehnologiýa pudagynda hyzmatdaşlykdan we açyk maglumat paýlaşmakdan bäsdeşlik gegemoniýasyny gözlemek üçin geçiş bar. Döwletler tehnologiýa kompaniýalaryna gözegçilik meýillerini ýokarlandyrmak arkaly "sanly özygtyýarlylyk" çemeleşmesini kabul edip başladylar.

Bu proses global tehnologiýa ekosistemasyny we erkin bazar dinamikasyny üýtgedýär. Öňdebaryjy emeli intellekt ulgamlaryna girýän goşunlar awtonom ýarag ulgamlary we kiber hüjüm kuwwaty taýdan bäsdeşlerinden artykmaçlyk gazanyp bilerler. Bu ýagdaý tehnologiýany arassa ykdysady bäsdeşlik çäginden çykarýar we ony bar bolan howpsuzlyk meselesine öwürýär. Geljekde ykdysady kararlar has howpsuzlyga gönükdirilen bolsa, bäsdeşlik bloglarynyň we geosyýasy töwekgelçilikleriň täsiri dowam edýän ýaly. Bu ýagdaý, global söwda we tehnologiýa pudagynda täze strategiýalaryň işlenip düzülmegini talap edýär.