Küresel Ekonomi: Yeni Düzenin Sancıları ve Geleceği

Küresel ekonomi, artan jeopolitik riskler ve teknolojik rekabetin etkisiyle önemli bir dönüşüm sürecinden geçiyor. Marmara Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ali Arı, bu yeni dönemin rekabet, teknoloji, enflasyon-faiz dengesi, korumacı devlet politikaları ve yeniden yapılanan lojistik sistemler üzerine kurulu olacağını belirtiyor.

Jeopolitik Gerilimler ve Ekonomik Dönüşüm

Son yıllarda siyasetçiler, ekonomistler ve teknoloji sektörü yöneticileri, "yeni dünya düzeni" kavramı etrafında yoğun tartışmalar yürütüyor. Özellikle jeopolitik gerilimlerin artması, ticaret ve teknoloji rekabetinin sertleşmesi, bu kavramların ekonomik ve politik dönüşümün yönünü belirleyen referans noktaları haline gelmesine neden oluyor.

Prof. Dr. Arı'ya göre, İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan liberal ticaret düzeni, çeşitli şoklarla kırılganlığını ortaya koydu. 2008 finans krizi sonrası toparlanamayan dünya ekonomisi, Kovid-19 salgını, Rusya-Ukrayna Savaşı, ABD-İsrail ve İran arasındaki gerilimler gibi sorunlarla daha da kırılgan hale geldi.

Küresel Tedarik Zincirlerinde Yeniden Yapılanma

Küresel tedarik zincirleri, jeopolitik hesaplaşmaların bir parçası haline gelirken, bu durum finansal sorunları derinleştiriyor. Tedarik zincirlerindeki aksamalar, gıda ve enerji güvenliği risklerini artırıyor. Arı, "En ucuz nerede üretilebilir?" anlayışının yerini "En güvenli nereden temin edilebilir?" anlayışına bırakmaya başladığını vurguluyor.

Bu değişim, küresel ekonominin çok kutuplu yapılar içinde rekabetçi bloklaşma eğilimleri gösterdiğine işaret ediyor. Tedarik zincirlerinin çeşitlendirilmesi, güvenlik odaklı yeniden yapılandırılması ciddi üretim ve lojistik maliyetlerini doğuruyor ve bu durum enflasyonu besleyebilecek nitelikte.

Para Politikaları ve Borçlanma Meseleleri

Prof. Dr. Arı, 2008 krizinin ardından merkez bankalarının genişleyici para politikalarıyla ekonomilerin bol ve ucuz likiditeye dayalı büyüme patikasına taşındığını ancak bu rüzgârın artık tersine döndüğünü belirtiyor. Yapısal enflasyon baskısı ve kamu borçluluğunun sürdürülebilirliği gibi riskler, küresel ekonominin karşı karşıya olduğu temel sorunlardan.

IMF verilerine göre, 2024 itibarıyla küresel kamu borcunun dünya GSYH'sinin yüzde 90'ını aşması bekleniyor. Bu durum, faizlerin yüksek seyrettiği bir ortamda artan borç stokunun hükümetler üzerinde mali kısıtlamalar oluşturmasına yol açıyor.

Jeopolitik Riskler ve Ekonomik Belirsizlikler

Jeopolitik risk priminin kalıcılaşması, siyasi ve ekonomik belirsizlik primini artırıyor. Tarihsel olarak "güvenli liman" kabul edilen varlıklar ile riskli varlıklar arasındaki fark genişliyor. Siyasi belirsizlik arttıkça yatırımcıların talep ettiği getiri eşiği de yükseliyor.

Liberal ticaret düzeni, "kazan-kazan" anlayışı üzerine kurulmuşken, günümüzde bu anlayış köklü bir paradigma değişimiyle karşı karşıya. Ekonomilerin korumacılığa yönelmesi, sübvansiyonların politika aracı olarak kullanılması ve tarifelerin stratejik enstrümanlar olarak kalıcılaşması, küresel ticaret sisteminin meşruiyet krizinin merkezinde yer alıyor.

Güvenlik ve Ekonomide Yeni Dinamikler

Artan ulusal güvenlik öncelikleri, ekonomik karar alma süreçlerini etkiliyor. Liberal ekonomilerdeki "görünmez el" kavramı yerini daha fazla devlet müdahalesine bırakıyor. Uluslararası ilişkilerdeki "güvenlikleştirme" kavramı, ekonomi alanında da belirgin hale geliyor.

Örneğin, yarı iletken tedariki ulusal güvenlik meselesi olarak değerlendirilirken, yabancı yatırım denetim mekanizmaları genişletiliyor ve kritik altyapıya yönelik el koyma yetkileri yasal zemine oturtuluyor. Bu çerçevede devlet müdahalesi, stratejik özerkliği korumak için meşrulaştırılıyor.

Teknoloji ve Dijital Egemenlik

Teknoloji alanında işbirliği ve açık bilgi paylaşımından rekabetçi hegemonya arayışına doğru bir geçiş yaşanıyor. Devletler, teknoloji şirketleri üzerindeki denetim eğilimlerini artırarak "dijital egemenlik" yaklaşımını benimsemeye başlıyor.

Bu süreç, küresel teknoloji ekosistemini ve serbest piyasa dinamiklerini yeniden şekillendiriyor. Gelişmiş yapay zeka sistemlerine erişimi olan ordular, otonom silah sistemleri ve siber saldırı kapasitesi açısından rakiplerine karşı üstünlük kurabiliyor. Bu durum, teknolojiyi salt ekonomik rekabet alanından çıkarıp varoluşsal bir güvenlik meselesine dönüştürüyor.

Sonuç ve Gelecekteki Olası Gelişmeler

Küresel ekonomi, derin bir dönüşüm sürecinden geçerken, bu dönüşümün etkileri sadece ekonomik değil, aynı zamanda siyasi ve stratejik boyutlarıyla da önem arz ediyor. Gelecekte, ekonomik kararlar daha fazla güvenlik odaklı hale gelirken, rekabetçi bloklaşmaların ve jeopolitik risklerin etkisi sürecek gibi görünüyor. Bu durum, küresel ticaret ve teknoloji alanında yeni stratejilerin geliştirilmesini zorunlu kılıyor.