Meýdanyň we bazaryň arasyndaky ägirt girdeji aýan edildi: Bahalary ýokarlandyrýan kompaniýalara garşy uly operasiýa

Bütin dünýäde azyk önümleriniň bahasynyň ýyllyk ýokarlanmagy diýseň çäkli bolup galsa-da, Türkiýedäki fermadan stoluň başyna üpjünçilik zynjyrynyň bahasynyň aşa ýokarlanmagynyň uly manipulýasiýasy äşgär boldy. Dünýä bazaryndaky azyk önümleriniň bahasy ýylda 2,5 göterim ýokarlansa-da, Türkiýedäki azyk we alkogolsyz içgiler toparyndaky inflýasiýa 33,79 göterime ýetdi. Oba hojalygynyň öndürijileriniň ýyllyk bahasynyň 21.91 göterim derejesinde galmagy, bu uly boşlugyň spekulýatiw çäreler sebäpli ýüze çykandygy baradaky şübheleri tassyklady. Salgyt gözegçilik geňeşi (VDK) tarapyndan täze miwe we gök önümler pudagynda geçirilen çuňňur gözlegler 41 töwekgelçilikli kompaniýanyň 36-synyň satyn alyş bahalarynyň ýazgylarda gaty ýokarydygyny görkezdi. Öndürijiden simwoliki bahalarda satyn alnan önümleriň kompaniýanyň ýazgylarynda has ýokary çykdajylarda görkezilendigi, şeýlelik bilen salgytlardan gaçyp, bazar tekjelerinde ýokary bahalar üçin kanuny örtük döredilendigi kesgitlenildi.

Global azyk bahalary rahat bolsa-da, Türkiýede emeli inflýasiýa tolkuny

Birleşen Milletler Guramasynyň Azyk we Oba hojalygy Guramasy (FAO) tarapyndan yglan edilen maglumatlara görä, dünýädäki azyk harytlarynyň bahalaryny ýakyndan yzarlaýan FAO Azyk Bahalary Indeksi 2026-njy ýylyň awgust aýynda 133,3 bal ýokarlandy. Bu görkeziji her aýda 1,9 göterim çäklendirilen ýokarlanandygyny we her ýylda diňe 2,5 göterim ýokarlandygyny görkezýär. Global azyk bahalary 2022-nji ýylyň mart aýynda gazanylan taryhy derejeden 16,8 göterim pesdir. Şeýle-de bolsa, Türkiýedäki ýagdaý düýbünden ters gelýär. TÜİK maglumatlaryna görä, 2026-njy ýylyň awgust aýynda tutuş ýurt boýunça sarp ediş bahalarynyň görkezijisi her ýyl 31.51 göterim ýokarlananda, azyk we alkogolsyz içgiler toparynyň ýyllyk ösüşi 33,79 göterime ýetdi.

Oba hojalygy öndürijisi bilen soňky sarp edijiniň arasyndaky bu boşlugy çuňlaşdyran iň aýdyň maglumatlar, Oba hojalygy-PPI sanlarynda görkezildi. TURKSTAT-yň 2026-njy ýylyň awgust aýyndaky oba hojalyk önümleriniň öndürijileriniň bahasy indeksiniň maglumatlaryna görä, öndürijileriň bahalary ýylda 21,91 göterim ýokarlandy we aýda 0.93 göterim arzanlady. Bu, meýdandaky öndürijileriň bahalary bilen bazar tekjesindäki bahalaryň arasynda takmynan 11,9 bal aralygynda uly boşlugyň bardygyny görkezýär. Ulag, energiýa, zähmet, saklamak we gaplamak ýaly logistika çykdajylary bu tapawudyň käbirini düşündirse-de, Adalat ministri Akin Gürlek tarapyndan yglan edilen kazyýet işi bu meseläniň gurluş däl-de, amaly manipulýasiýa bolandygyny ýüze çykardy. Ministr Gürlek 22 welaýatda 109 iş ýerinde we ýaşaýyş jaýynda bir wagtyň özünde täze miwe we gök önüm bazaryndaky bahalary manipulirlemek arkaly adalatsyz girdeji getirýän iri distribýutor kompaniýalaryna garşy gözlegleriň geçirilendigini we 41 kompaniýanyň ýolbaşçysy üçin tussaglyk kararynyň çykarylandygyny aýtdy.

Kompaniýadan Tangerinden kartoşka çenli girdejiniň subutnamasy

Salgyt gözegçilik geňeşiniň üns merkezinde 41 töwekgelçilikli kompaniýanyň ýazgylarynyň gözden geçirilmegi öndürijileriň beýannamalary bilen araçy kompaniýalaryň resmi kitaplarynyň arasyndaky boşlugy ýüze çykardy. Bahalaryň we önüm tonnalarynyň öndürijiniň girdejilerinde yzygiderli ýokarlanýandygy kesgitlenildi. Manipulýasiýanyň iň täsirli mysallaryndan biri mandarin söwdasynda ýüze çykdy. VDK inspektorlarynyň geçiren gözleglerine görä, öndürijiniň bir kilogram üçin 6-8 lira satylýandygyny yglan eden mandarin, Altunpul atly kompaniýanyň resmi ýazgylarynda 28 lira satyn alyş bahasy bilen görkezildi. Bazardaky önümiň ortaça satuw bahasynyň 31,82 lira bolandygy kesgitlenildi. Şeýlelik bilen, kärhana meýdandan arzan satan önüminiň bahasyny kagyz ýüzünde 20 liradan gowrak ýokarlandyrdy.

Şuňa meňzeş usul Menas kompaniýasynyň ýazgylarynda hem tapyldy. Daýhan bir kilogram üçin 12 lira satan mandarin, kompaniýanyň hasap ýazgylarynda 31.48 lira bahasy bilen hasaba alyndy. Önümiň soňky satuw bahasy 31.65 lira hökmünde hasaba alyndy. Kagyz ýüzünde kompaniýanyň girdejisi bary-ýogy 17 kuruşyň gülkünç şekili ýaly bolup görünýärdi, aslynda öndürijiniň bahasy bilen hasaba alnan bahanyň arasynda 19.5 liranyň hyýaly tapawudy döredildi. Nanderinlerdäki bu guramaçylykly baha inflýasiýasy beýleki iri üpjün edijilerde şuňa meňzeş usulda amala aşyryldy:

• Acar Agro: Öndürijiniň beýannamasy 16 TL bolsa-da, satyn alyş bahasy 32 TL , bazara satuw bahasy bolsa kompaniýanyň ýazgylarynda 35.2 TL hökmünde görkezildi.
• Eren Tarım: 5-14 TL arasynda öndürijiler tarapyndan satylan mandarin, satyn alyş bahasy 22,6 TL we satuw bahasy 31 TL
hasaba alyndy.
• Kerem gök önümler we miweler: Daýhan tarapyndan 7-15 TL aralygynda satylan önüm resmi satyn alyş bahasy 19,8 TL we satuw bahasy 30.9 TL

Üns bermegiň ölçegleri diňe mandarinler bilen çäklenmedi. Esasy iýmit önümlerinden biri bolan kartoşkada şuňa meňzeş mehanizm işledi. Özel Gyda faýlynda geçirilen gözlegde, öndürijileriň kartoşkany bir kilograma 7-12 lira satýandyklaryny mälim etseler-de, satyn alyş bahasy kompaniýanyň resmi ýazgylarynda 20 lira hökmünde görkezildi we bazarlar 21,9 lira üçin hasap-faktura edildi. Senagat almalary barada aýdylanda bolsa, Göl Gençlik kompaniýasynyň önümi öndürijiden 4-5 lira a satyn alandygy, ýazgylarda önümi 9.5 lira bahasy bilen görkezendigi we 9,7 lira satylandygy anyklandy. Üzüm söwdasynda Akin Tarım daýhanlardan 28-29 lira satyn alan üzümini 45 liradan satyn alyp, 45,8 lira bazara satdy.

Diňe bahalar däl, eýsem tonnalar hem çişirildi: Ölüleriň adyndan toslama resminamalar

Salgyt gözegçilik geňeşiniň netijeleri girdejiniň diňe bahalary manipulirlemek bilen çäklenmän, eýsem toslama tonnalar we galp resminamalar bilen hem goldanandygyny görkezdi. Limon öndürijileri, satan önümleriniň hakyky mukdarynyň öz atlarynda öndürilen girdejilerdäki tonna laýyk gelmeýändigini mälim etdiler. Öndüriji, her kilogramy üçin 35 tonna 25 tonna limon satandygyny mälim etse-de, adynyň resmi resminamalarynda bahanyň 78 lira çenli ýokarlandyrylandygyny gördi. Tonnaj esasynda düzgünsizlikler ajaýyp ululyklara ýetdi. Öndüriji takmynan 200 tonna limon satandygyny mälim etse-de, bu mukdaryň adyndan berlen kwitansiýalarda 633 tonna hökmünde görkezilendigi anyklandy. Başga bir öndürijiniň, 126 tonna satuwy bilen deňeşdirilende, ýazgylarda 328 tonna önüm satandygy görkezildi. Edil şonuň ýaly-da, öndüriji kompaniýasyna 400-500 tonna kartoşka gowşurandygyny aýtsa-da, Özel Gyda faýlynda, adyndan berlen resmi geleşigiň mukdarynyň 1 million 741 müň 840 kilogram (takmynan 1,742 tonna) bolandygy tassyklandy.

Derňewiň iň geň galdyryjy netijelerinden biri, ölenleriň adyndan berlen toslama resminamalar boldy. Ahmet Demir faýlynyň çäginde geçirilen gözlegleriň dowamynda ölen 49 adamyň adyndan jemi 87 sany ýasama önüm öndürijisiniň girewiniň berlendigi we bu resminamalaryň üsti bilen 2 million 524 müň 987 lira toslama geleşigiň döredilendigi mälim edildi. Mundan başga-da, oba hojalygy bilen hiç hili baglanyşygy bolmadyk köp raýatyň adyndan köp mukdarda oba hojalyk önümlerini satmak resminamalarynyň berlendigi we hatda ömründe hiç hili önüm satmandyklary mälim edildi.

Salgytdan gaçmak we çykdajylaryň inflýasiýasy arkaly bahalary kanunlaşdyrmak

Ulgamyň iş logikasy gözden geçirilende, araçy kompaniýalaryň öndürijileriniň girdejilerinde ýokary önüm satyn alyş bahalaryny görkezmek bilen iki taraplaýyn artykmaçlygy üpjün edýändigi görünýär. Ilki bilen, kagyz ýüzünde çykdajylaryň emeli usulda ýokarlanýandygy sebäpli kompaniýanyň ahyrky girdejisi gaty pes bolup görünýär we şeýlelik bilen tölenmeli salgyt azaldylýar. Mysal üçin, hakykatdanam 8 lira üçin satyn alnan önüm ýazgylarda 28 lira satyn alnan ýaly görkezilse, 20 liranyň hyýaly bahasy kompaniýanyň aşaky hataryndan aýrylýar. Sarp edijä gönüden-göni urýan ikinji täsir, bu ýokary çykdajylaryň bazar tekjelerinde aşa bahalaryň kanuny esaslanmagyna öwrülmegidir. Türkiye iň uly zynjyr bazarlaryna köp mukdarda önüm iberýän bu araçy guramalar, ýokary çykdajylary yglan edýärler we soňky satuw bahalarynyň aşa ýokary bolmagyna göni ýol açýarlar. Şeýlelik bilen, krizis daýhanlaryň meýdan zähmetini ekspluatirlemekden we sarp edijiniň gapjygyny boşatmakdan başga-da guramaçylykly maliýe manipulýasiýasy hökmünde hasaba alyndy.