MTP yglan edildi: Türk ykdysadyýetiniň 3 ýyllyk ýol kartasyndaky maksat bir sanly inflýasiýa we 25 müň dollar milli girdeji

Türk ykdysadyýetiniň indiki üç ýyllyk döwrüni emele getirjek Orta möhletli maksatnama (MTP) esasy makroykdysady maksatlar we durmuşa geçirilmeli syýasatlar bilen birlikde halka mälim edildi. Wise-prezident Cevdet ılmylmazyň, Gazna we maliýe ministri Mehmet Şimşekiň we Merkezi bankyň başlygy Fatih Karahanyň gatnaşmagynda geçirilen ýygnakda 2027-2029-njy ýyllary öz içine alýan ýol kartasy paýlaşyldy. Ylmylmaz, sebitdäki konfliktleriň energiýa we haryt bahalary babatdaky basyşlaryna ünsi çekip, global kynçylyklara garamazdan aýgytly habar berdi.

Makroykdysady maksatlar: Infleke-täk san we inflýasiýada kem-kemden ösüş

Täze maksatnamanyň çäginde käbir ykdysady maglumatlar global we sebitleýin ösüşleri göz öňünde tutup täzeden gözden geçirildi. Wise-prezident Cevdet ılmylmaz 2026-njy ýyldaky ösüş çaklamasyny 3,3 göterime çenli täzeländiklerini aýtdy; Senagatyň ösüşine garaşmagyň 2,3 göterime, ýylyň ahyrynda inflýasiýa çaklamasynyň 28,4 göterime çenli ýokarlandygyny habar berdi. Häzirki hasap defisitiniň milli girdejä bolan gatnaşygynyň 2,6 göterime çenli azalandygyny mälim eden ılmaz, syýahatçylygyň girdejilerine garaşylýan urşuň ýaramaz täsirleri sebäpli 68 milliard dollardan 65 milliard dollara çenli täzeden seredilendigini aýtdy.

inflýasiýa garşy göreşde möhüm ädimleriň ädilendigini bellän ılmaz, Walýuta hümmeti goralýan goýum (KKM) ulgamyndan çykyşyň üstünlikli tamamlanandygyny ýatlatdy. Jemi ätiýaçlyklaryň 89,7 milliard dollar artmagy bilen 188,2 milliard dollara ýetendigini mälim eden ılmaz, Türkiye töwekgelçilik mukdarynyň (CDS) geosyýasy dartgynlyga garamazdan 700 derejeden 220 esasy nokada çenli azalandygyny aýtdy. Yylmaz, maksatnamanyň inflýasiýa maksatlaryna ünsi çekip, 2026-njy ýylyň soňky çärýeginde pese gaçjakdygyny we ýylyň ahyrynda 28,4 göterime çenli azaljakdygyny çaklaýandyklaryny aýtdy. 2027-nji ýylda inflýasiýany 21 göterime, 2028-nji ýylda 13,5 göterime we 2029-njy ýylda 9 göterime çenli peseltmegi maksat edinýär.

Ykdysady ösüşiň kem-kemden güýçlenmegine garaşylýar. Şoňa laýyklykda ösüş depgini 2027-nji ýylda 4,2 göterime, 2028-nji ýylda 4,6 göterime we MTP döwrüniň soňky ýyly 2029-njy ýylda 5 göterime ýetmegi meýilleşdirilýär. Işsizligiň derejesini kem-kemden azaltmaga gönükdirilen bolsa-da; 2026-njy ýylda 8,1 göterim bolmagyna garaşylýan işsizligiň 2027-nji ýylda 8 göterime, 2028-nji ýylda 7,8 göterime we 2029-njy ýylda 7,6 göterime çenli azalmagyna garaşylýar. Häzirki hasap defisitiniň 2027-nji ýylda 1,9 göterime, 2028-nji ýylda 1.8 göterime we 2029-njy ýylda 1,6 göterime çenli azalmagyna garaşylýar.

Milli girdeji we döwlet pudagynda ummasyz tygşytlamak üçin 25 müň dollarlyk maksat

OVP-iň iň täsirli maksatlarynyň biri adam başyna milli girdejini 25 müň dollara çenli ýokarlandyrmakdy. Yylmaz, azyk önümleriniň bahasynyň ýokarlanmagynyň öňüni almak üçin üpjünçilik syýasatlarynyň has netijeli ulanyljakdygyny aýtdy; Durmuş üpjünçiligi girdejileriniň ýokarlanjakdygyny we iş möhletiniň täze nesil çeýe modellerine uýgunlaşdyryljakdygyny aýtdy. Energetika, goranyş senagaty we ýokary tehnologiýa ýaly möhüm ugurlarda daşary ýurtlara garaşlylygy azaltmagy maksat edinýän hökümet, mineral gözleg we gözleg (MTA) maýa goýumlarynyň çäginde býudjetini 139 göterim ýokarlandyrýar. Senagat infrastrukturasyna maýa goýumlary 54 göterim, goranyş çykdajylary 229 göterim, sosial ýaşaýyş jaý maýa goýumlary 150 göterim ýokarlandyrylar. Stambulda başlanan kärende sosial ýaşaýyş jaý taslamalary hem tutuş ýurt boýunça giňeldiler. Mundan başga-da, maksatnama wagtynda 2,1 million täze iş ýerini döretmek we "Youthaşlaryň önümçilik döwri" atly täze taslamany durmuşa geçirmek maksat edinilýär.

Gazna we maliýe ministri Mehmet Şimşek döwlet pudagynda tygşytlaýyş çäreleriniň öz miwesini berip başlandygyny aýtdy. Jemgyýetçilik ulaglary, binalar, syýahat, energiýa we kanselýariýa ýaly çykdajy önümlerine düýpli çäklendirmeleriň bardygyny belläp, Şimşek: "Bu çykdajylaryň tygşytlaýyş aýlawyndan 10 ýyl öň býudjetdäki paýy 4,6 göterim bolsa-da, 2025-nji ýylyň ahyryna çenli bu stawkany 2,9 göterime çenli azaldýarys. Şimşek, şertnamalary gutaran kärende ulaglarynyň täzeleniş döwründe ulaglaryň sanynyň 21 göterim azalandygyny habar berdi.

Resmi dällige garşy göreşiň çäginde barlaglaryň hasam güýçlendirilendigini mälim eden Şimşek, iri kompaniýalaryň gözleg derejesiniň 11 göterimden 31 göterime çenli, orta göwrümli kompaniýalaryň 3,6 göterimden 7,3 göterime çenli ýokarlandyrylandygyny aýtdy. Şimşek, global kynçylyklara, ýer titremesiniň çykdajylaryna we KKM we EYT tarapyndan getirilen maliýe ýüklerine garamazdan inflýasiýanyň gözegçilikden çykmazlygynyň möhüm üstünlikdigini aýdyp, maksatlaryň hyjuwlydygyny, emma tutanýerlilik bilen öňe barýandyklaryny aýtdy.

Hususy pensiýada täze döwür we gurluş özgertmeleri

Orta möhletli maksatnama, maliýe bazarlaryndan başlap, sosial syýasatlara çenli köp sanly gurluş özgertmelerini öz içine alýar. Bu kontekstdäki görnükli düzgünler aşakdaky ýaly sanalandyr:

■ Hususy Pensiýa Ulgamynda (BES) adaty pensiýa maýa goýum gaznalary, gatnaşyjylaryň tygşytlamalaryna has ýokary baha bermek üçin üýtgediler.

■ Goranmak pudagynda ösen tehnologiýalaryň raýat sebitlerine birleşdirilmegi höweslendiriler we iň ýokary derejede içerki goranyş pudagyndaky başarnyklar ulanylar.

■ Maýa bazarlarynda bolup biljek töwekgelçilikleri öňünden kesgitlemek üçin Maýadarlar töwekgelçilik merkezi dörediler.

■ Kazyýet işlerini çaltlaşdyrmak üçin sanly çözgüt platformalary, onlaýn jedelleri çözmek we elektron diňleýiş usullary giňeldiler; Newlyörite kazyýetler täze zerur ýerlerde dörediler.

■ Bazar gözegçiligini bir üçegiň aşagynda ýygnamak üçin bazara gözegçilik we gözegçilik gullugy dörediler.

■ Pes girdejili adamlar, maýyplar we täze durmuş guran jübütler üçin sosial ýaşaýyş jaý önümçiligi çaltlaşdyrylar we kärende tölegi üçin sosial ýaşaýyş jaý taslamalary giňeldiler.

OVP işewür dünýäsiniň wekilleri tarapyndan hem oňyn kabul edildi. MÜSİAD başlygy Burhan Özdemir, Türkiye güýçli senagat infrastrukturasyny ýokary tehnologiýa we goşmaça eksport bilen birleşdirip, dünýä gymmatlyklar zynjyrynyň başyna çykjakdygyna ynam bildirdi. TÜGİAD-yň prezidenti Gürkan ıldyldyrym inflýasiýany ýeke sanlara çenli azaltmak we ösüşi 5 göterime çenli ýokarlandyrmak ykdysadyýetiň durnukly ösüş ýoluna girmegi üçin möhümdigini aýtdy.

Merkezi bankyň başlygy Fatih Karahan, islege esaslanýan sebitlerde inflýasiýa maglumatlarynyň oňyndygyny we gelejek üçin pessimist suraty göz öňünde tutmaýandygyny aýtdy. Beýleki tarapdan, ministr Mehmet Şimşek hususy mekdepleriň we uniwersitetleriň aşa köp töleginiň ýokarlanmagyna berk garşylyk görkezdi we bilim inflýasiýasynyň umumy inflýasiýadan has ýokarydygyny we degişli edaralaryň bu ýagdaýy gözden geçirmelidigini kabul edip bolmajakdygyny aýtdy.