MTP yglan edildi: 2027-2029 Roadol kartasy we Türk ykdysadyýetiniň makroykdysady maksatlary

2027-2029-njy ýyllar aralygynda Türkiýe ykdysadyýetiniň makroykdysady ýol kartasyny kesgitleýän Orta möhletli maksatnama (MTP) halka mälim edildi. Wise-prezident Cevdet Yılmaz tarapyndan yglan edilen täze maksatnama; Maliýe durnuklylygy, durnukly ösüş, iş üpjünçiliginiň ýokarlanmagy we bahalaryň durnuklylygy ýaly möhüm ugurlarda Türkiýanyň geljek üç ýyl üçin ugruny düzýär. Prezidentiň strategiýasy we býudjet müdirliginiň we Gazna we maliýe ministrliginiň utgaşdyrylmagy bilen taýýarlanan bu maksatnama, döwlet dolandyryş edaralarynyň bölünip berlen potoloklaryndan başlap, gurluş özgertmeleriniň gün tertibine çenli giň çarçuwany öz içine alýar.

2026-njy ýylda ykdysady görkezijiler: Global zarbalaryň täsiri

Dünýä derejesinde geosyýasy dartgynlyk, energiýa we haryt bahalaryna üpjünçilik tarapyndaky basyşlar we Türkiýäniň iň uly söwda hyzmatdaşlarynyň ykdysady çökgünligi 2026-njy ýyldaky çaklamalarda täzelenmeler getirdi. MTP-iň çäginde 2026-njy ýyldaky ösüş çaklamasy 3,3 göterime çenli täzeden seredildi. Şol döwürde senagatyň ösüşine garaşmak 2,3 göterime çenli azalsa-da, ýylyň ahyrynda inflýasiýa çaklamasy 28,4 göterime çenli täzelendi.

Energiýa bahalarynyň üýtgemeginiň daşary söwda balansyna gönüden-göni täsiri bilen, 2026-njy ýyldaky energiýa importynyň çaklamasy 63 milliard dollardan 71 milliard dollara ýokarlandy. Bu ösüş sebäpli daşary söwda defisitiniň çaklamasy 96 milliard dollardan 105 milliard dollara çenli ýokarlandy, häzirki girdeji defisitiniň milli girdeji gatnaşygyndaky defisit 2,6 göterime çenli täzeden seredildi. Sebitdäki konfliktleriň täsiri sebäpli syýahatçylyk girdejileriniň çaklamasy 68 milliard dollardan 65 milliard dollara çenli azaldy.

Cevdet ılmylmaz, dünýä bazarlaryndaky gysylmalara ünsi çekip, 2025-nji ýylda 1,6 göterime barabar Türkiýanyň iň uly eksport bazary bolan Europeanewropa Bileleşiginiň (EUB) ösüşiniň 2026-njy ýylda 1,2 göterime çenli azalmagyna we 2027-nji ýylda 1,4 göterime çenli ýokarlanmagyna garaşylýar. Esasy täsiri sebäpli 2027-nji ýylda 7,3 göterim güýçli ösüş gazanmagyna garaşylýar. 2027-nji ýylda global ösüşe garaşylýan 3,4 göterim, dünýädäki söwda mukdary 4,3 göterim bolar diýlip çaklanylýar.

Makroykdysady durnuklylykda we maliýe görkezijilerinde güýçli perspektiwalar

Bellenen ykdysady syýasatlaryň netijesinde türk lirasyna bolan ynam artýar. TL goýumlarynyň umumy goýumlardaky paýy 28-nji awgusta çenli 31,6 göterimden 61,5 göterime ýetdi.Birsa Goragly Depozit (KKM) ulgamyndan çykyş prosesi oňat tamamlansa-da, Türkiýe Respublikasynyň Merkezi Bankynyň umumy ätiýaçlyklary 89,7 milliard dollar artyp, 188,2 milliard dollara ýetdi. Riskurduň töwekgelçilik mukdary (CDS) takmynan 700-den 220-den aşaklady.

Daşary ýurt isleg şertlerine garamazdan eksport öndürijiligi güýçli bolmagynda galýar. Augustyllyk eksport awgust aýyna çenli 280 milliard dollar boldy. Orta we ýokary tehnologiýa önümleriniň umumy eksportdaky paýy 2024-nji ýylyň awgust aýynda 40 göterimden 2026-njy ýylyň awgustyna çenli 44,1 göterime çenli ýokarlandy. Häzirki hasap defisitiniň milli girdejä bolan gatnaşygy 2024-nji ýylyň iýun aýynda 1,8 göterim, 2025-nji ýylyň iýun aýynda 1,6 göterim we 2026-njy ýylda 2,3 göterim boldy.

inflýasiýa garşy göreşde möhüm ädimler ädildi. 2024-nji ýylyň maý aýynda 75,5 göterim ýokarlanan inflýasiýa 2026-njy ýylyň awgust aýyna çenli 31.5 göterime çenli azaldy. Merkezi bankyň maglumatlaryna görä, inflýasiýa garşy söweşiň göni bahasy takmynan 7 bal hasaplanýar, inflýasiýanyň ýylyň ahyrynda 28,4 göterime çenli azalmagyna garaşylýar. Döwlet maliýeleşdirmesinde ýer titremesiniň çykdajylaryna garamazdan býudjet düzgüni saklandy. 2025-nji ýylda 0,8 göterim bolar diýlip çaklanylýan býudjet defisitiniň milli girdejä bolan gatnaşygy ýer titremesi sebäpli 2,9 göterim bolsa-da, 2026-njy ýyldaky çaklama 3,5 göterimden 3,1 göterime çenli ýokarlandy.

2027-2029 MTP makroykdysady maksatlar: Bir sanly inflýasiýa we durnukly ösüş

2027-2029-njy ýyllar üçin Orta möhletli maksatnamanyň esasy makroykdysady maksatlary hem aýdyň boldy. Maksatnamanyň çäginde ösüş kem-kemden ýokarlanar we 2027-nji ýylda 4,2 göterime, 2028-nji ýylda 4,6 göterime we 2029-njy ýylda 5 göterime ýeter diýlip garaşylýar. Ösüşiň hilini ýokarlandyrmak üçin umumy faktor öndürijiliginiň her ýyl ortaça 1,1 bal goldawyny üpjün etmegine gönükdirilendir.

Iş üpjünçiligi tarapynda 2026-njy ýylda işsizligiň 8,1 göterim bolmagyna garaşylýar; 2027-nji ýylda 8 göterime, 2028-nji ýylda 7,8 göterime we 2029-njy ýylda 7,6 göterime çenli azaltmagy maksat edinýär. Üç ýyllyk maksatnama döwründe ykdysadyýete takmynan 2,1 million iş ornuny getirmek meýilleşdirilýär. Inflýasiýa kesgitlenen dezinflýasiýa prosesi arkaly 2027-nji ýylda 21 göterime, 2028-nji ýylda 13,5 göterime we 2029-njy ýylda 9 göterime çenli peseltmek arkaly ýene bir sanlara ýetmegi maksat edinýär.

Häzirki hasap defisitiniň milli girdejä bolan gatnaşygy 2027-nji ýylda 1,9 göterime, 2028-nji ýylda 1,8 göterime we 2029-njy ýylda 1,6 göterime çenli azalmagyna garaşylýar. 2027-nji ýylda býudjet defisitiniň 2027-nji ýylda 3,5 göterime we maksatnamanyň ahyrynda (2029) 2,8 göterime çenli azalmagyna garaşylýar. 2023-nji we 2026-njy ýyllar aralygynda ýer titremesiniň ýaralaryny bejermek üçin jemi 5,4 trillion TL (104 milliard dollar) sarp edilendigi çak edilse-de, bu mukdaryň 2027-nji ýylyň ahyryna çenli 116 milliard dollardan geçmegine garaşylýar. Earthquakeer titremesi zolagynda peýdalanýanlar üçin 455 müň garaşsyz bölümiň gurluşygy tamamlandy.

Türkiye EUB tarapyndan kesgitlenen umumy hökümet karz paýynyň milli girdejä bolan gatnaşygy 20 göterim bolup, ösýän ýurtlaryň (70 göterim) we ösen ýurtlaryň (100+ göterim) derejesinden has pesdir. MTP döwrüniň ahyrynda milli girdejini 2,2 trillion dollardan, adam başyna düşýän girdejini 25 müň dollara çenli ýokarlandyrmak; Esasy gözýetim, harytlaryň we hyzmatlaryň eksportyny 450 milliard dollar .

Senagaty we işe goldaw bermek üçin strategiki ädimler

Türkiye eksportynyň 94 göterimini emele getirýän önümçilik pudagyny güýçlendirmek üçin giňişleýin goldaw bukjasy güýje girýär. Şunuň bilen baglylykda, Önümçilik Senagatyny Maliýeleşdirmek Maksatnamasynyň çäginde kärhanalara 250 milliard TL goşmaça karz berler. Mundan başga-da, 750 milliard TL býudjeti bolan YITAK (Maýa goýum borçnamasy bilen öňünden karz) 3 ýyllyk döwürde ýokary tehnologiýa gönükdirilen senagat maýa goýumlary üçin üpjün ediler.

Zähmet syýasaty dört esasy sütüniň üstünde gurulýar: Işçi güýjüniň başarnyklaryny uýgunlaşdyrmak, täze nesil iş modellerine geçmek, aýallar, ýaşlar we maýyplar ýaly toparlaryň işlemegini goldamak we işsiz işçi güýjüni azaltmak. Mundan başga-da, içerki önümçiligi goldamak üçin goranyş pudagynda uzak möhletli sargyt modeli; Şeýle hem, saglyk tehnologiýalary, demir ýol ulgamlary, energiýa enjamlary we möhüm pudak girişleri ýaly strategiki ugurlara ulanylar.