Norwegiýanyň Longyearbyen şäherinde howanyň üýtgemegine sebäp bolan agyz suwunyň hapalanmagy krizisi bar

Norwegiýanyň Demirgazyk polýusynyň golaýyndaky Longyearbyen şäherinde 2025-nji ýylyň sentýabr aýynda agyz suw çeşmelerinde marganes tapyldy, Norwegiýanyň Saglygy goraýyş instituty tarapyndan kesgitlenen litr üçin 50 mikrogram çäkden 25 esse köp. Hapalanandan soň, şäherde ýaşaýan takmynan 2600 adam üçin gyssagly çäreler görüldi, kran suwuny içmek gadagan edildi we arassa suw paýlanyşy başlandy.

Näme üçin kran suwunyň gadagan edilmegi dowam edýär?

Marganes derejesiniň peselendigine garamazdan, şu ýylyň başynda geçirilen ölçegler sulfatyň we nikeliň derejesiniň hem agyz suwunyň standartlaryndan ýokarydygyny kesgitledi. Longyearbyen şäheriniň häkimi Terje Aunewik marganes derejesiniň häzirki wagtda howply derejededigine garamazdan, kran suwlaryny sarp etmegiň gadagan edilmeginiň saglyk görkezmelerini berjaý etmek borjy sebäpli dowam edýändigini aýtdy. Aunewik, bar bolan suwuň hilini gowulandyrmak üçin düýbünden täze suw ulgamyny döretmegiň zerur bolup biljekdigini aýtdy.

Howanyň üýtgemegi suw çeşmelerine nähili täsir edýär?

Dünýäniň iň çalt gyzýan sebitleriniň biri bolan Longyearbyen şäherinde dünýädäki ortaça 5-7 esse ýokarlanýan temperatura birnäçe ýyl bäri doňan “permafrost” topraklaryň eremegine sebäp bolýar. Swalbard uniwersitet merkeziniň dosenti Marjolaine Verret ereýän topragyň pirit minerallaryny öz içine alýan gaýalary açýandygyny we bu gaýalaryň suw we kislorod bilen gatnaşyga girýändigini we agyr metallaryň Isdammen köli bilen garyşmagyna sebäp bolýandygyny düşündirdi. Sebitdäki güýz temperaturasynyň on ýylda 4 gradusa çenli ýokarlanmagy bu geologiki prosesi çaltlaşdyrýan esasy faktor hasaplanýar.

Longyearbyen-de hapalanmak krizisi 2025-nji ýylyň sentýabr aýynda, marganes derejesiniň çäginden geçip, sulfat we nikeliň hapalanmagy bilen çuňlaşanda başlandy. Şäher häkimligi, ýerli zawoddan arassa suwlary supermarketlerde oturdylan baklar arkaly mugt paýlamak arkaly halkyň esasy suw isleglerini kanagatlandyrmaga synanyşýar. Hünärmenler kölde süzgüç ulgamyny gurmak ýa-da çözgüt hökmünde süýjediji zawod gurmak ýaly gymmat wariantlara baha berýärler.

Norwegiýanyň kanunlaryna görä, agyz suwunyň hili Saglygy goraýyş instituty tarapyndan kesgitlenen berk standartlara tabyn. Governmenterli hökümetler, ilkinji nobatda, suwuň howpsuzlygy üçin jogapkärçilik çekýärler we hapalanan halatynda halka habar bermäge we alternatiw suw çeşmelerini bermäge borçludyrlar. Şuňa meňzeş daşky gurşaw töwekgelçiligi bilen ýüzbe-ýüz bolýan şäherçeler, suw ulgamlaryny döwrebaplaşdyrmak we alternatiw çeşmeleri ösdürmek üçin merkezi hökümet tarapyndan goldanýan infrastruktura taslamalaryna ýüz tutup biler.

Netije

Longyearbyendäki ýagdaý howanyň üýtgemeginiň diňe bir ekologiki mesele bolman, eýsem ilatly nokatlaryň we ilatyň saglygynyň esasy infrastrukturasyna gönüden-göni howp salýan krizise öwrülendigini subut edýär. Erkin eremegi ýaly geologiki üýtgeşmeler, öňki magdan känlerinde agyr metallary çykarýar, bu daşky gurşaw töwekgelçiligini dolandyrmagyň indi has çylşyrymly we gymmat çykdajy bolandygyny görkezýär.

Mümkin täsirler

Bu ýagdaý Demirgazyk Kanada we Alýaska ýaly howa şertleri bolan sebitlerdäki ilatly nokatlar üçin çynlakaý duýduryş bolup biler. Geljekde Arktika sebitindäki beýleki şäherleriň hem suwuň hapalanmagy bilen baglanyşykly meselelere duçar bolup, ýerli hökümetlere uly ykdysady ýük döredip biler. Mundan başga-da, arassa suw üpjünçiligi meselesi bu sebitlerde ýaşaýyş çykdajylaryny ýokarlandyryp, ilatyň ýaşaýyş isleglerine täsir edip biler.