Powerakyn Gündogarda güýç deňagramlylygy üýtgeýär: Hormuz krizisi Trump-a garşy çyksa-da, Aýlag ýurtlary Türkiýa ýüzlenýär

Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň prezidenti Donald Trumpyň Eýrana garşy Ysraýyl bilen utgaşdyran harby we syýasy ädimleriniň garaşylýan çalt ýeňiş getirmezligi Waşingtonyň Eastakyn Gündogar strategiýasyny çuňňur kyn ýagdaýa salýar. Dünýä belli “The Economist” analiz magazineurnalynda çap edilen giňişleýin seljermä görä, açyk çykyş strategiýasy bolmazdan dowam edýän bu dartgynlyk, Trump administrasiýasynyň sebitdäki täsirini düýpli ýok edýär we Aýlag ýurtlarynyň howpsuzlygy we daşary syýasaty ileri tutulýan ugurlarda düýpgöter paradigma üýtgemegine sebäp bolýar.

Soralýan derňew, Trump administrasiýasynyň Eýranyň ýokary derejeli harby we syýasy işgärlerine garşy aç-açan operasiýalaryň we güýçli howa bombalarynyň gysga wagtyň içinde Tähranda re changeim çalşygyna sebäp boljakdygyny çaklaýandygyny, ýöne bu umyt ýer ýüzünde amala aşyrylmandygyny görkezýär. Dawa-jenjelleriň uzalmagy we hemişelik çözgüt tapyp bilmezlik ABŞ-nyň sebitde harby we diplomatik hereket ediş otagyny kem-kemden daraldýar.

Eastakyn Gündogar meýilnamasy Uruş bilen bozuldy

Trump administrasiýasynyň Middleakyn Gündogaryň ikinji prezidentlik möhleti baradaky esasy pikiri, gyzgyn konfliktlere däl-de, söwda, ösen tehnologiýa we global maýa goýumlaryna esaslanýan täze sebit tertibini döretmäge esaslandy. Şeýle-de bolsa, barha möwjeýän Eýran söweşi bu strategiki maksatlaryň doly bozulmagyna sebäp boldy.

Birinji Trump döwründe Ysraýyl bilen dört arap döwletiniň arasynda gol çekilen Ybraýym şertnamalary bilen güýçlenen sebitleýin kadalaşdyrmak prosesi häzirki çaknyşyk gurşawyna uly zeper ýetirdi. ABŞ-nyň administrasiýasynyň Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netanýahunyň Gazada hemişelik ot açyşlygyny üpjün etmek üçin edýän basyşyna garamazdan sebitdäki gumanitar betbagtçylyk we durnuksyzlyk çuňlaşmagyny dowam etdirýär.

Beýleki tarapdan, ABŞ we Ysraýyl bilen hyzmatdaşlykda Eýranyň ýadro desgalaryna gönükdirilen hüjümler Tähranyň ýerasty ýadro infrastrukturasyna uly zyýan ýetirse-de, möhüm täsir etdi. Halkara inspektorlaryň ýokary derejede baýlaşdyrylan urany doly ýapmagy, ýadro programmasynyň geljegini doly näbellilige öwürdi.

Aýlag ýurtlary Türkiýe bilen gatnaşyklaryny güýçlendirýär

The Economist tarapyndan geçirilen seljerme görä, krizisiň iň anyk geosyýasy netijelerinden biri Aýlag ýurtlarynyň köptaraply daşary syýasat alyp barmagydy. Howpsuzlyk pudagynda ýeke-täk global aktýora garaşly bolmak islemeýän Aýlag paýtagtlary goranyş we harby hyzmatdaşlykda Türkiýä ýüz tutdy. Türkiýäniň goranyş senagatynyň sebitde özüni görkezmegi Ankarany Aýlag üçin aýrylmaz strategiki hyzmatdaş edýär.

Şol döwürde ykdysady hyzmatdaşlyk, tehnologiýa geçirmek we göni maýa goýumlary babatynda Hytaý bilen gatnaşyklar görlüp-eşidilmedik derejede çuňlaşýar. Aýlagyň güýçli monarhiýalary, esasanam Saud Arabystany, Waşington bilen däp bolan hyzmatdaşlygyny düýbünden kesmezden sebitdäki töwekgelçilikleri azaltmak üçin köp deňagramlylyk syýasatyny alyp barýarlar. Bu nukdaýnazardan, Türkiýe, Eýran we Hytaý bilen diplomatik, harby we ykdysady gatnaşyklaryny diwersifikasiýa eden Aýlag ýurtlary töwekgelçilikleri paýlamagy maksat edinýär.

Derňew, şeýle hem, Trump administrasiýasynyň Eýranyň Aýlagda ýerleşýän ABŞ harby bazalaryna ar alyş hüjümleriniň harby we syýasy täsirlerini dünýä jemgyýetçiliginiň pikirinden gizlemäge ýa-da çäklendirmäge synanyşýan möhüm bahalandyrmalary öz içine alýar.

ABŞ-nyň sebitleýin täsiri ara alnyp maslahatlaşylýar

The Economist, Eýranda dowam edýän urşuň uzaldylmagynyň diňe bir Trumpyň şahsy syýasy karýerasyna we geljegine howp salman, eýsem Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Eastakyn Gündogarda uzak möhletleýin howpuna we zyýanly täsirlerine hem täsir edýändigini öňe sürýär.

Derňewiň ahyrynda Waşingtonyň sebitdäki harby we diplomatiki howpy sorag astyna alynýan bu täze döwürde Aýlag ýurtlarynyň geosyýasy deňagramlylygy täzeden okaýandyklary aýdylýar. Sebit ýurtlary, Türkiýäniň goranmak we howpsuzlyk pudagynda döredijilikli roluna has köp üns bermek bilen köp ugurly daşary syýasaty hemişelik edýär.