Protestlere gatnaşan 3 adam Eýranda jezalandyryldy

2026-njy ýylyň ýanwarynda Eýranda geçirilen hökümete garşy protestlerden soň tussag edilen üç adam ýaragly hadysalara gatnaşandygy we daşary ýurtlaryň adyndan operasiýa geçirendigi sebäpli jezalandyryldy. Döwlet metbugaty tarapyndan berlen maglumata görä, ölüm hökümi Courtokary Kazyýet tarapyndan tassyklanan Hasan Dioband, Hamid Kazemi we Reza Zanganeh atly adamlaryň jezalandyrylmagy amala aşyryldy.

jezalandyrylanlar näme aýyplaýarlar?

Kazyýet edarasy jezalandyrylan üç adamyň ýarag, granat we molotow kokteýlleri ulanyp jemgyýetçilik desgalaryna zeper ýetirendigini mälim etdi. Günäkärlenýänleriň Kerec şäherindäki elektrik podstansiýasyna hüjüm edendigi we bu hereketiň käbir sebitlerde elektrik togunyň kesilmegine sebäp bolandygy mälim edildi. Şeýle hem sorag edilýän adamlaryň Ysraýylyň we ABŞ-nyň adyndan operasiýa geçirmekde aýyplanýandygy we ölüm jezasyndan soň emläkleriniň konfiskasiýa edilendigi habar berildi.

Protestleriň we ýitgileriň taryhy

inurtdaky protestler, milli puluň hümmeti we ykdysady krizis sebäpli Tähran Grand Bazardaky söwdagärleriň ýolbaşçylygynda 2025-nji ýylyň 28-nji dekabrynda başlandy. Januaryanwar aýynda güýçlenen wakalaryň dowamynda tutuş ýurt boýunça internete giriş kesildi. Demonstrasiýalarda adam ýitgisi baradaky maglumatlar edaralaryň arasynda dürli-dürli bolsa-da, Eýranyň Şehitler we Weteranlar Gaznasy bilen baglanyşykly Kazyýet Medisina Instituty 21-nji ýanwarda beren beýanatynda jemi 3000 müň 117 adamyň ölendigini habar berdi. ABŞ-da ýerleşýän Eýranda adam hukuklary aktiwistleri habar gullugy (HRANA) bu sanyň 5 müň 858 adamdygyny we 41 müň 283 adamyň tussag edilendigini öňe sürdi.

Eýranda 2026-njy ýylyň ýanwaryndan bäri dowam edip gelýän hökümete garşy demonstrasiýalar bilen baglanyşykly tussag edilen Hasan Dioband, Hamid Kazemi we Reza Zanganeh, Kerec şäherinde hüjümler we daşary ýurt goldawy sebäpli jezalandyryldy. Executionokary Kazyýetiň tassyklamagyndan soň jezalandyrylan adamlaryň emläkleri konfiskasiýa edilse-de, ölenler bilen baglanyşykly wakalar wagtynda tussaglaryň sany bilen garaşsyz guramalaryň talaplary arasynda resmi maglumatlar arasynda tapawut bar.

Courtokary Kazyýetiň tassyklamagy, Eýranyň kazyýet ulgamynda ölüm jezasyna höküm edilenler üçin iň soňky tapgyrdyr. Jezalandyrylanlaryň garyndaşlary ýa-da aklawçylary tarapyndan edilip bilinjek garşylyklar ýa-da kazyýet işlerine Eýran Yslam Respublikasynyň häzirki kazyýet kanunçylygynyň çäginde baha berilýär. Halkara synçylar protestler bilen baglanyşykly kazyýet işiniň aç-açanlygy we çykarylan hökümleriň deňligi barada dürli habarlary çap etmegini dowam etdirýärler.

Netije

Bu jezalandyryşlar, ykdysady sebäplere görä başlanan we wagtyň geçmegi bilen syýasy häsiýete eýe bolan Eýranda protest tolkunyna garşy döwlet tarapyndan durmuşa geçirilýän berk howpsuzlyk syýasatlarynyň dowam edýändigini görkezýär. Hususan-da jemgyýetçilik desgalaryna edilýän hüjümleriň "daşary ýurt tarapyndan goldanýan amallar" hökmünde häsiýetlendirilmegi kazyýet işleriniň milli howpsuzlygyň çäginde amala aşyrylýandygyny görkezýär.

Resmi edaralar we hökümete degişli bolmadyk guramalar tarapyndan yglan edilen ölenleriň sany baradaky maglumatlaryň arasyndaky uly tapawut, ýurtdaky jemgyýetçilik wakalarynyň we aç-açanlyk gepleşikleriniň geriminiň möhüm görkezijisidir. Kazyýet işleriniň gutarýan we ýerine ýetirilen jeza ýurtdaky dartgynlylygyň ýakyn wagtda azalmajakdygyny görkezýär.

Mümkin täsirler

Jezalandyryşlar tutuş ýurt boýunça dowam edýän ykdysady we syýasy tolgunyşyklary hasam çuňlaşdyrar diýlip garaşylýar. Jezalandyryşlara jemgyýetçiligiň reaksiýalarynyň ýokarlanmagy protestlere täze çagyryşlary döredip biler we howpsuzlyk bölümleriniň köçelere gözegçiligini güýçlendirip biler.

Halkara arenasynda şeýle ýerine ýetiriş kararlary Eýrana diplomatik basyşyň ýokarlanmagyna we adam hukuklaryna gönükdirilen sanksiýalaryň gün tertibine getirilmegine sebäp bolup biler. Sebitdäki ykdysady durnuksyzlyk dowam etse, adamlaryň ýaşaýyş derejesiniň peselmegi dürli derejelere sosial reaksiýalary döredip biler.