Saud Arabystanynyň F-35 satyn almalary Afinyda duýduryş jaňlaryny ýokarlandyrdy: "Mekge bileleşigi" syrlary açarmy?

Egeýde we Gündogar Ortaýer deňzinde Türkiýeden howa artykmaçlygyny kesgitlemek isleýän Gresiýa, ABŞ-dan almagyna garaşýan F-35 söweş uçarlarynda täze krizis ssenarisini ýazýar. Waşingtonyň Saud Arabystanyna F-35 satuwyny tassyklamagyndan soň, Afiny F-35 kysymly tehnologiki syrlaryň "Mekge bileleşigi" diýilýän sebitleýin hyzmatdaşlygy sebäpli Ankaranyň eline düşmeginden alada galýar.

ABŞ-nyň prezidenti Donald Trumpyň Prezident Rejep Taýyp Erdogan bilen bolan duşuşyklarynda F-35 satuwyny ýene-de Türkiýä getirmegi we bu prosesiň öňüni almak üçin diplomatik lobbileri mobilizlemek bilen aladalanan Afiny indi Saud Arabystany üçin tassyklanan 48 F-35 ningyldyrym II söweş uçarynyň üns merkezine düşdi. Gresiýada ýerleşýän "Ta Nea" gazetinde çap edilen giňişleýin derňewde ABŞ-nyň Riýad administrasiýasyna 24,3 milliard dollara satmagynyň bu sebitdäki deňagramlylygy sarsdyryp, Gresiýanyň we Ysraýylyň milli howpsuzlygyna gönüden-göni täsir etjekdigi öňe sürüldi.

"Mekge bileleşigi" we Afinyda tehnologiki syzyşlardan gorkmak

Gresiýanyň habar beriş serişdelerinde giňden ýaýran derňewlere görä, Riýadyň Afiny we Tel Awiwden soň 5-nji nesil söweş uçar ulanyjy ýurtlarynyň klubyna gatnaşmagyny diňe söwda şertnamasy hökmünde görüp bolmaz. Gazet bu söwdanyň, Saud Arabystanyny Türkiýe we Päkistan bilen harby derejede birleşdiren "Mekge bileleşigini" göz öňünde tutup, gaty çylşyrymly geosyýasy ölçege eýe bolandygyny öňe sürdi.

Goranmak pudagynda Ankara bilen strategiki hyzmatdaşlygy bolan Saud Arabystanynyň F-35 eýeçiliginiň Gresiýa we Ysraýyl diplomatiýasyny gyssagly çäreleri görmäge mejbur edendigi aýdylýar. Afinynyň iň uly aladasy, F-35 tehnologiýasynyň Riýad bilen Ankaranyň arasyndaky açyk harby tälim we hyzmatdaşlyk kanallary sebäpli Türkiýä gytaklaýyn syzmagydyr. Russiýadan S-400 howa gorag ulgamyny satyn alandygy sebäpli F-35 programmasyndan aýrylan Türkiýäniň bu bileleşik sebäpli 5-nji nesil uçarlarynyň gizlin tehnologiýalaryna girip biljekdigi öňe sürülýär.

Anadoly bürgüdi maşklary we radar ýol howpy

Gresiýanyň harby meýilleşdirijilerini aladalandyrýan iň anyk ssenariýleriň biri, iki ýurduň howa güýçleriniň umumy taryhy. Geçmişde türk we saud uçarlarynyň yzygiderli gatnaşýan "Anadoly bürgüdi" ýaly ägirt maşklaryň geljekde F-35 kysymly uçarlary goşmak bilen başga bir ölçege geçip biljekdigi öňe sürülýär. Türkiýäniň howa goranyş ulgamlarynyň we uçarmanlarynyň F-35 kysymly radar, elektromagnit we termiki gollaryny Riýad uçar gowşurylandan soň bolup biläýjek bilelikdäki okuwlarda hakyky şertlerde barlamaga mümkinçilik aljakdygy öňe sürülýär.

Şeýle ssenariýa ýüze çyksa, Ankaranyň F-35 kysymly gorag usullaryny ösdürip biljekdigi we Gresiýanyň Egeý asmanynda gazanmagy meýilleşdirýän strategiki garaşylmadyk artykmaçlygy ýok boljakdygy öňe sürülýär. Waşington ODIN / ALIS ýaly ulgamlar arkaly uçýan kompýuterler hökmünde häsiýetlendirilýän F-35 uçarlary üçin gaty berk "Ahyrky ulanyjy gözegçiligi" programmasyny durmuşa geçirse-de, programma däl işgärleriň uçara ýakynlaşmagyny gadagan edýär, Afiny bu çärelerden kanagatlanmak islemeýär. Gresiýanyň Waşingtondan F-35 kysymly ýygylyklarynyň we taktiki kitaphanalarynyň syzmajakdygy barada goşmaça kepillik talap etmelidigi aýdylýar.

Kiprdäki F-16 dartgynlygy we Aýlag üçin ägirt energiýa gaznasy

Egeý we Gündogar Ortaýer deňzindäki bu dartgynlyk Kipriň Gresiýanyň Günorta Kipr administrasiýasynyň (GCASC) mejlisindäki dartgynlygy artdyrdy. Goranmak we ulag komissiýalarynyň bilelikdäki mejlisinde, TRNC-iň Ercan howa menzilinde ýerleşýän türk harby uçarlary we uçarmanlary barada berk çekeleşikler boldy. Oppozisiýa AKEL deputatlary aşa sagçy ELAM partiýasynyň türk uçarlaryna garşy jemgyýetçilik pikirini döretmek islegine garşy çykdylar we "Ilki bilen Pafosyň Andreas Papandreou howa bazasynda ýerleşýän Gresiýanyň F-16 uçarlary barada gürleşiň" -diýdi. Bu ýagdaý parlament mejlisinde özara aýyplama döretdi.

Beýleki tarapdan, ABŞ Eastakyn Gündogarda geosyýasy dartgynlygy gowşatmak üçin täze ädim ätdi. "Wall Street Journal" gazetiniň habaryna görä, ABŞ Ysraýyl-Eýran dartgynlygynda zeper ýeten energiýa infrastrukturasyny abatlamak üçin 5 milliard dollarlyk fond döretmegi teklip etdi. Bu fond Saud Arabystany we Birleşen Arap Emirlikleri (BAE) ýaly Aýlag ýurtlarynyň gatnaşmagynda 10 milliard dollara ýetmegi maksat edinýär.