Saýlawlarda Islandiýa: Geosyýasy deňagramlylygyň we EUB agzalygynyň üýtgemeginiň çäginde möhüm referendum

Demirgazyk Atlantikanyň strategiki nokatlaryndan biri we takmynan 400 müň ilaty bolan Islandiýa Unionewropa Bileleşigi (EUB) bilen gatnaşyklaryny üýtgedip boljak taryhy referenduma taýýarlanýar. Islandiýaly saýlawçylar EUB-ne agza bolan gepleşikleri täzeden başlatmak ýa-da başlamazlyk barada ertir geçiriljek referenduma ses bererler. Bu möhüm ses berişlik diňe bir ýurduň ykdysady geljegine däl, eýsem Demirgazyk Atlantikadaky harby we syýasy ýagdaýyna gönüden-göni täsir edip biler.

Islandiýanyň EUB bilen integrasiýa etabynyň geçmişi bar. Ada döwleti, global maliýe krizisinden soň, 2009-njy ýylda EUB-ne resmi agza bolmak üçin ýüz tutdy. Şeýle-de bolsa, 2013-nji ýylda häkimiýete gelen EUB-ne garşy koalisiýa hökümeti birtaraplaýyn ýagdaýda gepleşikleri togtatdy. 2024-nji ýylda geçirilen soňky umumy saýlawlardan soň, Sosial-demokratik bileleşiginiň ýolbaşçylygynda döredilen täze koalisiýa hökümeti bu meseläni çözmek üçin meseläni halkyň islegine gönüden-göni tabşyrmak kararyna geldi. Ertirki saýlaw gutusynda "hawa" ses bar bolsa, ýene Brýussel bilen gepleşik stolunda oturarys; Amal tamamlanandan soň adamlar soňky agzalyk üçin ýene bir gezek saýlaw uçastogyna çykarlar.

Global geosyýasat we GIUK boşlugynyň strategiki ähmiýeti

Islandiýanyň ertir geçiriljek referendumy diňe bir ýerli syýasaty saýlamak bilen çäklenmän, global geosyýasy deňagramlylyk bilen hem baglanyşykly. Northurt Demirgazyk Atlantikadaky deňiz üstaşyr ýollaryna gözegçilik edýän harby edebiýatda GIUK Gap (Grenlandiýa-Islandiýa-Angliýa) atly möhüm koridorda ýerleşýär. Russiýanyň Arktikadaky we Atlantikadaky harby hereketini göz öňünde tutsak, Islandiýanyň Günbatar bileleşigindäki orny möhüm ähmiýete eýe.

Islandiýanyň hemişelik goşuny bolmasa-da, NATO-nyň agzasy bolup, milli howpsuzlygyny ýaranlarynyň harby goldawyna esaslanýar we esasanam 1951-nji ýylda ABŞ bilen gol çekilen ikitaraplaýyn goranyş şertnamasyna esaslanýar. Recentlyakynda ABŞ-nyň öňki prezidenti Donald Trumpyň Islandiýanyň ýakyn goňşusy Grenlandiýa garşy "satyn almagy" we howpsuzlyga gönükdirilen gözegçilik sözleri adada çuňňur alada bildirildi. Grenlandiýa bilen baglanyşykly ABŞ-Daniýa dartgynlygynyň Demirgazyk Atlantikanyň howpsuzlygyny sarsdyryp, Islandiýany täze howpsuzlyk gözlemegine itergi berjekdigi aýdylýar. Bu ýagdaý, EUB-niň umumy goranmak we howpsuzlyk syýasatlaryny alternatiwa hasaplaýan Islandiýalylaryň sanyny artdyrýar.

özygtyýarlylyk we balykçylyk pudagynyň geljegi

Gepleşikler üçin iň uly adaty päsgelçilik, ýurduň ömri gany bolan balykçylyk pudagy hökmünde tapawutlanýar. Balyk tutmak diňe bir Islandiýa üçin ykdysady girdeji çeşmesi bolman, eýsem milli şahsyýetiň we özygtyýarlylygyň iň möhüm nyşanlaryndan biri hasaplanýar. Garşydaşlaryň iň güýçli argumenti, EUB-niň umumy balykçylyk syýasatyna goşulmagy Islandiýanyň kwota we balykçylyk ygtyýarlyklaryny öz territorial suwlarynda Brýussellere tabşyrmagy aňladýar.

Gözlegçi Tobias Etzold bu meselä baha bereninde, referendumyň ykbalyny kesgitlän iki esasy dinamikanyň bardygyny aýtdy. Etzold "Birinjiden, balykçylyk çeşmelerine gözegçiligi ýitirmek gorkusy bilen dörän garaşsyzlyk we özygtyýarlylyk islegi ýüze çykýar. Ikinji möhüm faktor howpsuzlykdyr. Amerikanyň Birleşen Ştatlary harby borçnamalaryny azaldar ýa-da NATO gowşasa, ýurtda çykarylmak gorkusy bar. Käbir saýlawçylar ahyrky agzalygyna ynanmasa-da, gepleşikleriň näme getirjekdigini görmek üçin" hawa "ses berip bilerler" -diýdi. Şeýle hem Etzold, referendumda "ýok" ses berse-de, Islandiýanyň Europeanewropa ykdysady sebiti (EEA), Freeewropa erkin söwda birleşigi (EFTA) we Şengen agzalygy arkaly EUB bilen integrasiýasyny dowam etdirjekdigini aýtdy.

Jemgyýetçilik pikiri bölünýär: Saýlawlar näme diýýär?

wingB ganaty Islandiýadan gelen oňyn signaly garşylamaga taýyn. Horwatiýa gatnaşan bir çäresinde eden çykyşynda, ulalmak üçin jogapkär CommissionB komissiýasynyň agzasy Marta Kos Islandiýanyň administratiw we hukuk infrastrukturasynyň ösüşine ünsi çekdi we "Islandiýa referendumdan oňyn netije bar bolsa ýakyn 1 ýa-da 2 ýylda EUB-ne agza bolmaga taýyn bolup biler" -diýdi.

inurtda çap edilen iň soňky pikir soralyşyklar saýlawçylaryň ikä bölünendigini görkezýär. Jemgyýetçilik pikirlerine görä, EUB bilen gepleşikleriň täzeden başlamagyny goldaýanlaryň sany 51,3 göterim, bu prosese garşy çykýanlaryň sany 48,7 göterim. Bu baş tablisada ertir geçiriljek ses berişlikdäki her bir sesiň Islandiýanyň we Demirgazyk Atlantikanyň geljegini kesgitlemekde taryhy rol oýnajakdygyny görkezýär.