Securityewropanyň täze howpsuzlyk gözlegi: "Securityewropa Howpsuzlyk Geňeşi" stolda

Unionewropa Bileleşigi (EUB) Komissiýasynyň başlygy Ursula fon der Leýen 16-njy sentýabrda Strasburgda geçirilen Europeanewropa Parlamentiniň Baş Assambleýasynda eden çykyşynda kontinentiň geljegi üçin möhüm howpsuzlyk pikirini paýlaşdy. Gibrid howplaryň we asimmetrik hüjümleriň güýçlenýän global konýunkturasynda Europeewropanyň öz goranyş reflekslerini ösdürmelidigini öňe süren fon der Leýen, maslahat mehanizmini kadalaşdyrýan NATO şertnamasynyň 4-nji maddasyna meňzeş gyssagly protokolyň durmuşa geçirilmegini teklip etdi. Bu nukdaýnazardan, agza ýurtlara krizis döwründe utgaşdyrylan görnüşde hereket etmäge mümkinçilik berýän "Europeanewropa Howpsuzlyk Geňeşini" döretmek pikiri halkara gatnaşyklarynda we goranmak guramalarynda uly täsir galdyrdy.

NATO bilen EUB-iň arasyndaky institusional boşlugy doldurmagyň formulasy

Kent uniwersitetiniň Syýasat we halkara gatnaşyklar bölüminiň mugallymy Prof. Riçard G. Witman bu teklip edilýän geňeşi yklymyň howpsuzlyk arhitekturasyndaky institusional boşluklary ýapyp biljek ýokary pragmatiki model hökmünde häsiýetlendirýär. Witmanyň pikiriçe, dörediljek bu täze gurluş, ýokary derejeli howpsuzlyk forumynda Angliýa, Norwegiýa, Ukraina we strategiki taýdan möhüm Türkiýe ýaly EUB-den başga esasy oýunçylary birleşdirmek mümkinçiligine eýe bolmak bilen, NATO bilen EUB-niň arasyndaky häzirki utgaşyklygyň ýoklugyny aradan aýyrar.

Teklip edilýän modeliň, umumy goranyşy ýa-da täze iýerarhiki harby dolandyryş merkeziniň NATO-nyň 5-nji maddasyna alternatiwa däldigini belläp, gurluşyň "býurokratik taýdan ýeňil, ýöne syýasy taýdan täsirli" görnüşde bolmalydygyna ynanýar. Şeýlelik bilen, yklymyň dürli sebitlerinde howp howplaryny has çalt dolandyrmak we NATO-nyň Europeanewropa ganaty bilen EUB-niň daşary syýasaty arasynda berk sazlaşygy gazanmak maksat edinilýär.

Türkiýäniň strategiki pozisiýasy we gatnaşmak formulalary

Türkiýanyň NATO-nyň günorta kenaryndaky sarsmaz harby we geosyýasy roly meýilleşdirilen geňeşdäki ornuny kesgitleýänleriň biri hökmünde tapawutlanýar. Prof. Witman Kipr meselesiniň ýigrimi ýyla golaý wagt bäri NATO bilen EUB-niň arasyndaky institusional hyzmatdaşlygy düýpli bozandygyny boýun alsa-da, Türkiýe ýaly ägirt uly harby güýji Europeanewropanyň howpsuzlyk arhitekturasyndan doly aýyrmagyň paýhasly däldigini aýtdy.

Göni we hemişelik agzalyk däl-de, Ankara üçin çeýe gatnaşmak formulasyny teklip eden Witman, Türkiye mümkin boldugyça geňeşe syýasy we harby taýdan goşulmalydygyny öňe sürýär. Bu ugurda işlenip düzüljek modelde, Türkiýäniň ara alnyp maslahatlaşylan sebit meselesiniň häsiýetine we ýerine ýetirip biljek iş funksiýalaryna laýyklykda geňeş mejlislerine işjeň gatnaşmagy göz öňünde tutulýar.

Karar mehanizmi ýa-da maslahat platformasy?

Londonda ýerleşýän Europeanewropa özgertmeler merkeziniň (CER) müdiriniň orunbasary Ian Bond, düşünjäniň jikme-jiklikleriniň entek aýdyň däldigini belläp, has seresaply çemeleşýär. Bond, bu gurluş bilen NATO-nyň arasyndaky iň uly tapawudyň, Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň (ABŞ) stoluň bolmazlygydygyny aýtdy. Bu ýagdaýyň, karar kabul etmekde iri Europeanewropa döwletleriniň agramyny artdyryp biljekdigini, emma Russiýa bilen göni serhetleri bolan az sanly agzanyň howpsuzlyk aladalaryna üns bermeli däldigini aýtdy.

"karar kabul edýän özbaşdaklygy" goramak üçin EUB-niň duýgurlygyna ünsi çekip, Bond 27 agza ýurt bilen ozal ylalaşylan umumy daşary syýasata çemeleşmek kyn, şonuň üçin geňeş berk karar kabul ediji gurama däl-de, maslahat platformasy bolup biler. Ol bu gurluşyň resmi institusional gurluşlara däl-de, ukrain krizisinde işjeň rol oýnan "Meýletinler koalisiýasy" modeline meňzeş bolup biljekdigini çaklaýar.

Kipr Gresiýanyň Kipr administrasiýasy bilen Türkiýeniň gatnaşyp biljekdigi baradaky ykrar krizisiniň ýeňip bolmajak diplomatik päsgelçilikdigini ýada salýan Bond: "Bir agzanyň beýlekisini resmi taýdan tanamaýan Europeanewropa Howpsuzlyk Geňeşine nädip baryp bilersiňiz? Bular gysga möhletde çözmek gaty kyn syýasy düwünler." Meseläniň çylşyrymlydygyny görkezýär.