Avropanın Yeni Təhlükəsizlik Axtarışı: “Avropa Təhlükəsizlik Şurası” masadadır

Avropa İttifaqı (Aİ) Komissiyasının sədri Ursula fon der Leyen sentyabrın 16-da Strasburqda keçirilən Avropa Parlamenti Baş Assambleyasında "Birliyin vəziyyəti" adlı çıxışında qitənin gələcəyi ilə bağlı kritik təhlükəsizlik baxışını paylaşıb. Avropanın hibrid təhdidlərin və asimmetrik hücumların artdığı qlobal konyukturada öz müdafiə reflekslərini inkişaf etdirməli olduğunu müdafiə edən fon der Leyen, məsləhətləşmə mexanizmini tənzimləyən NATO Müqaviləsinin 4-cü maddəsinə bənzər fövqəladə hal protokolunun həyata keçirilməsini təklif etdi. Bu kontekstdə böhran zamanı üzv ölkələrin koordinasiyalı şəkildə reaksiya verməsini təmin edəcək “Avropa Təhlükəsizlik Şurası”nın yaradılması ideyası beynəlxalq əlaqələr və müdafiə dairələrində geniş əks-səda doğurub.

NATO ilə Aİ arasında institusional boşluğu doldurmaq üçün bir düstur

Kent Universiteti Siyasət və Beynəlxalq Əlaqələr Departamentinin MüəllimiProf. Richard G. Whitmanbu təklif olunan şuranı qitənin təhlükəsizlik arxitekturasında institusional boşluqları bağlaya bilən yüksək praqmatik model kimi xarakterizə edir. Whitmanın sözlərinə görə, qurulacaq bu yeni struktur NATO ilə Aİ arasında mövcud koordinasiya çatışmazlığını aradan qaldıracaq, eyni zamanda Böyük Britaniya, Norveç, Ukrayna və strateji əhəmiyyətli Türkiyə kimi Aİ-dən kənar əsas aktyorları yüksək səviyyəli təhlükəsizlik forumunda bir araya gətirmək potensialına malikdir.

Təklif olunan modelin NATO-nun ümumi müdafiəni nəzərdə tutan 5-ci Maddəsinə və ya yeni iyerarxik hərbi komandanlıq mərkəzinə alternativ olmadığını vurğulayan Uitman hesab edir ki, struktur "bürokratik baxımdan yüngül, lakin siyasi cəhətdən yüksək nüfuza malik" formada hazırlanmalıdır. Bu yolla qitənin müxtəlif bölgələrində təhlükə qavrayışlarını daha dinamik şəkildə idarə etmək və NATO-nun Avropa qanadı ilə Aİ-nin xarici siyasəti arasında güclü harmoniyaya nail olmaq hədəflənir.

Türkiyənin Strateji Mövqeyi və İştirak Formulaları

Türkiyənin NATO-nun cənub cinahındakı sarsılmaz hərbi və geosiyasi rolu onun planlaşdırılan şuradakı yerini müəyyənləşdirən ən mühüm amillərdən biri kimi önə çıxır. Professor Uitman Kipr məsələsinin təxminən iyirmi ildir NATO və Aİ arasında institusional əməkdaşlığı ciddi şəkildə pozduğunu etiraf etsə də, Türkiyə kimi nəhəng hərbi gücü Avropa təhlükəsizlik arxitekturasından tamamilə kənarlaşdırmağın rasional olmadığını vurğulayır.

Birbaşa və daimi üzvlükdən daha çox Ankara üçün çevik iştirak formulunu təklif edən Whitman, Türkiyənin mümkün olan hər fürsətdə siyasi və hərbi baxımdan şuraya inteqrasiyası lazım olduğunu müdafiə edir. Bu istiqamətdə hazırlanacaq modeldə Türkiyənin müzakirə edilən regional məsələnin xarakterinə və üzərinə götürə biləcəyi əməliyyat funksiyalarına uyğun olaraq şura iclaslarında fəal iştirak etməsi nəzərdə tutulur.

Qərar Mexanizmi və ya Məsləhət Platforması?

Londonda yerləşən Avropa İslahatları Mərkəzinin (CER) direktor müavini İan Bond konsepsiyanın təfərrüatlarının hələ aydın olmadığını qeyd edərək, daha ehtiyatlı yanaşma nümayiş etdirir. Bond bildirir ki, bu strukturla NATO arasında ən böyük fərq masada Amerika Birləşmiş Ştatlarının (ABŞ) olmaması olacaq. O bildirir ki, bu vəziyyət böyük Avropa dövlətlərinin qərar qəbul etmə proseslərində çəkisini artıra bilər, lakin Rusiya ilə birbaşa sərhədləri olan nisbətən kiçik üzvlərin təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlarını da nəzərdən qaçırmaq olmaz.

Aİ-nin özünün "qərar vermə muxtariyyətini" qorumaq üçün həssaslığına toxunan Bond deyir ki, 27 üzv ölkə tərəfindən əvvəllər razılaşdırılmış ümumi xarici siyasət münasibətlərində güzəştə getmək çətindir, ona görə də şura sərt qərar qəbul edən orqan deyil, məsləhətləşmə platforması kimi fəaliyyət göstərə bilər. O, bu strukturun rəsmi institusional strukturlara deyil, Ukrayna böhranında fəal rol oynamış “Könüllülər Koalisiyası” modelinə bənzəyə biləcəyini proqnozlaşdırır.

Türkiyənin mümkün iştirakı ilə bağlı Cənubi Kipr Rum Administrasiyası ilə tanınma böhranının aşılmaz diplomatik maneə olduğunu xatırladan Bond, "Bir üzvün digərini rəsmi olaraq tanımadığı bir Avropa Təhlükəsizlik Şurasında necə irəliləyə bilərsiniz? Bunlar qısa müddətdə həlli olduqca çətin olan siyasi düyünlərdir" dedi. O, məsələnin mürəkkəbliyinə diqqət çəkir.