Siriýadaky taryhy geosyýasy arakesme: YPG-nyň dargamagy we Ankaranyň Terrorsyz zona garaýşy

Türkiýanyň tutanýerlilik bilen alyp barýan "terrorsyz Türkiye" gözýetiminiň çäginde sebitde taryhy wakalar bolup geçýär. Terror guramasy YPG-nyň dargadylmagy baradaky habary Siriýada täze döwre gapy açdy. CNN TÜRK Ankaranyň wekili Dikl Kanowa ýatyryş kararyna we mundan beýläk sebitde görülmeli çärelere alyp barýan diplomatik we harby prosesiň jikme-jikliklerini ýetirdi. Ankarada bu ösüş Siriýa krizisiniň başyndan bäri iň uly geosyýasy çökgünlikleriň biri hasaplanýar.

Geosyýasy arakesme we Damask administrasiýasy bilen täze integrasiýa prosesi

Ankara lobbilerinde SDF-iň öz-özünden dargamagy sebit howpsuzlyk arhitekturasynyň täzeden gurulmagy üçin örän möhüm çäk hasaplanýar. Terrorçylyk strukturalarynyň ýatyrylmagy global güýçleriň sebitdäki ýurtlary proksi guramalar arkaly durnuksyzlaşdyrmak syýasatynyň gutarandygyny görkezýär. Bu taryhy geosyýasy bölünişik, serhetde emeli terror koridoryny döretmek meýilnamalaryny puja çykardy.

Bu beýik özgerişligiň iň möhüm sütünlerinden biri, strategiki çeşmeleriň we harby gurluşlaryň Damask administrasiýasyna geçirilmegi. SDF-iň kömegi bilen ähli harby, dolandyryş we howpsuzlyk elementleri ýatyryldy we Siriýanyň goşunyna we döwlet mehanizmlerine gönüden-göni goşuldy. Mundan başga-da, iň möhüm girdeji çeşmesi bolan serhet derwezeleri, howa menzilleri we nebit ýataklary Damaskyň merkezi hökümetiniň gözegçiliginde boldy. Şeýlelik bilen, terror guramasynyň maliýe durmuşy doly kesilen hem bolsa, Siriýanyň tebigy baýlyklaryny Siriýanyň halky üçin gaýtadan ulanmak üçin iň anyk ädim ädildi.

Ferhat Abdi Şahine we hamlham Ahmede syýasy pozisiýa teklip

inationatyryş kararyndan soň iň gyzykly meseleleriň biri, guramanyň ýolbaşçylarynyň geljekki syýasy pozisiýalarydy. Alnan maglumatlara görä, gazanylan ylalaşygyň çäginde Ferhat Abdi Şahine Prezidentiň geňeşçisi wezipesini, Alham Ahmediň orunbasary wezipesini teklip edipdirler. Iki atyň hem Siriýa döwletiniň gol astyndaky kürt ilatynyň hukuklaryny kadalaşdyrýan täze konstitusiýa şertnamasynda işjeň rol oýnamagyna garaşylýar.

Söhbetdeşlikler Siriýanyň prezidenti Ahmet Şaranyň 2026-njy ýylyň 16-njy ýanwarynda Siriýanyň kürtleriniň hukuklaryny kepillendirýän taryhy kararyna esaslanýar. Ferhat Abdi Şahin bilen hamlham Ahmediň bu kararyň meýdançada doly ýerine ýetirilişine gözegçilik etjek mehanizmlere gatnaşjakdygy mälim edildi.

Prezidentiň 2026-njy ýylyň 16-njy ýanwaryndaky karary

Siriýanyň prezidenti Ahmet Şaranyň goly bilen güýje giren taryhy karar aşakdaky möhüm makalalary öz içine alýar:

- Siriýanyň kürt raýatlary Siriýa halkynyň möhüm we aýrylmaz bölegi hökmünde kabul ediler.

- Kürtleriň medeni mirasyny, sungatyny goramak we ene dilini ösdürmek hukugy konstitusiýa kepillendiriler.

- Kürtlere milli dil statusy berler; Okuw meýilnamasyna gür gür ilatly sebitlerdäki döwlet mekdeplerinde we hususy bilim edaralarynda saýlama kurs hökmünde goşular.

- Siriýa raýatlygy hukugy, şahsyýet hukuklaryndan mahrum edilen, geçmişde aýrylan we göçürilen ähli kürtlere dikeldiler.

- 21-nji mart, baharyň we doganlygyň gelmeginiň nyşany bolan Newruz baýramy, tutuş Siriýa Arap respublikasynda umumy dynç güni diýlip yglan ediler.

Ankaranyň toplumlaýyn howpsuzlyk strategiýasy we serhet howpsuzlygy

Bu ösüşler Türkiýanyň içerki we daşarky howpsuzlyk strategiýalarynyň umumy kesgitlemesini emele getirýär. Siriýanyň Siriýa syýasatynda Ankaranyň iki esasy gyzyl çyzygy bolan "Siriýanyň territorial bitewiligini goramak" we "serhetdäki paralel ýaragly gurluşa ýol bermezlik" maksatlary YPG-nyň ýatyrylmagy bilen doly durmuşa geçirildi.

Türkiýäniň Milli Milli Assambleýasy tarapyndan kabul edilen çarçuwaly kanun bilen durmuşa geçirilýän "Terrorçylyksyz Türkiye" maksady, Siriýanyň çäginde bu taryhy ýatyryş bilen sebit derejesini aldy. Prezident Rejep Taýyp Erdoganyň Ahlatda yglan eden sebitdäki parahatçylyk we terrorçylyksyz Türkiye baradaky pikiri PKK-nyň ýatyrylmagy we Siriýanyň giňelmegi bilen bir wagtda üstünlik gazandy. Şeýlelik bilen, Yrak we Siriýa serhedindäki howpsuzlyk boşluklaryny doly ýapmak üçin täze harby we syýasy döwür başlandy.