Taryhy ýazgylar we Super liganyň ýatdan çykmajak ilkinji wakalary: Türk futbolynyň altyn sahypalary

Türk futbolynyň ýüregi bolan Super ligada döredilen gününden bäri ýatdan çykmajak pursatlary, kyn ýazgylary we taryhy wakalary kabul etdi. 1959-njy ýyldan başlanan bu başdan geçirmede, ýaşyl meýdançalarda ýazylan epiki hekaýalar, futbolçylary we klublary atlaryny altyn harplar bilen ýazan türk sport taryhynyň iň gymmatly arhiwini düzýär. Ine, Super liganyň başyndan şu güne çenli ähli taryhy ýazgylary we ýatdan çykmajak ilkinji wakalary.

Greenaşyl meýdanlarda ýatdan çykmajak ilkinji wakalar we gol salanlaryň taryhy ýazgylary

Super liganyň taryhynyň perdesi 1959-njy ýylyň 21-nji fewralynda Alsancak stadionynda oýnalan İzmirspor - Beýkoz oýny bilen açyldy. Duşuşygyň 11-nji minutynda İzmirsporyň adyndan topy garşydaşyň toruna getiren Özcan Altuğ, liganyň taryhynda ilkinji pökgini tora girizip, rowaýatlaryň arasynda özüni tanatdy. Bu taryhy pökgini öz pökgüsinde gören Beýkozyň derwezeçisi Sıtki Taşer liganyň ilkinji pökgini derwezeban hökmünde hasaba aldy we oýnuň emini Osman ereşen ilkinji pökgini kabul eden emin hökmünde hasaba alyndy. Liganyň taryhynda ilkinji jerime urgusy, 1959-njy ýylyň 15-nji martynda Fenerbahçe Beýkozy 2-1 hasabynda ýeňen oýunda sary-goýy gök toparyň rowaýaty Lefter Küçükandonyadis tarapyndan tora girizildi.

Türk futbolynyň iň uly hüjümçilerinden biri bolan Tanju Çolak, liganyň taryhynda iki sany uly rekord goýdy. Rowaýata öwrülen hüjümçi, 1987-1988 möwsüminde Galatasaraý bilen 39 pökgi geçirip, möwsümde iň köp pökgi geçiren oýunçy diýen ada eýe boldy. Şeýle hem, Tanju Çolak, 1992-1993 möwsüminde Fenerbahçe üçin oýnap ýörkä, sary-gara gök toparyň Stambulda Karşýaýkany 7-1 hasabynda ýeňen oýnunda birbada 6 pökgi geçirip, iň köp pökgi geçiren futbolçy diýen ada eýe.

2021-2022 möwsüminde “Gaziantep FK” -da oýnan Muhammet Demir liganyň taryhynda iň gadymy pökgini ýazga geçirdi. 2021-nji ýylyň 22-nji sentýabrynda Kalyon stadionynda oýnan Gaziantep FK - Medipol Başakşehir oýnunyň diňe 10-njy güni. Torlary sekuntda sarsdyran Demir bu ugurda rekord eýesi boldy. Super liganyň taryhynda iň ýaş pökgi geçiren ady 2004-nji ýylyň 15-nji ýanwarynda doglan Emre Demire degişlidir. 2019-njy ýylyň 9-njy noýabrynda Kaýserispor formasy bilen Gençlerbirliği bilen bir pökgi geçiren Emre, pökgini belläninde bary-ýogy 15 ýyl, 9 aý 25 gün boldy. Bu ýazgydan öň bu at 2013-nji ýylyň 25-nji awgustynda Galatasaraýa garşy bir pökgi geçiren Bursaspordan Enes Ünala (16 ýyl, 3 aý, 17 gün) degişlidi. Liganyň taryhynda iň köp pökgi geçiren oýunçylar 1962-1963 möwsüminde Galatasaraý bilen Metin Oktaý we 1995-1996-njy ýyllarda Saffet Sancaklydy. Iki at hem yzly-yzyna 9 hepde tora girmegi başardy.

Düşünmedik gorag diwarlary we ýeňilmezek seriýasy

Super liganyň taryhynda iň uzak wagtlap bir pökgini saklan derwezeçi Trabzonsporyň meşhur ady Şenol Güneş . Güneş, 1978-1979 möwsüminde 1112 minutlap bir pökgi geçirmän, ýetip bolmajak rekordy täzeledi. Yzygiderli 12 oýunda özüni utuksyz saklaýan meşhur ellik, 4-nji hepdede 1-1 Fenerbahçe oýnundan soň, 17-nji hepdede 1-1 Adana Demirspor oýnuna çenli garşydaşlaryna ýol bermedi.

Bir möwsümde iň az pökgi geçiren toparyň ady 1969-1970 möwsüminde Fenerbahçe degişlidir. Sary-goýy gök topar 30 ligada bary-ýogy 6 pökgi geçiren bolsa, her oýunda ortaça 0,2 pökgi geçiren rumyn derwezeçisi Ilie Datcu, türk futbolynyň taryhynda iň üstünlikli gorag çykyşlaryndan birini gazandy. Super ligada iň uzak wagtlap ýeňilmän galan topar Beşiktaşdy. 1990-1991 möwsüminiň 26-njy hepdesinde Gençlerbirliği 2-0 hasabynda ýeňlişe sezewar eden garaýagyzlar 1991-1992 möwsümini ýeňilmedik çempion hökmünde tamamlady. Takmynan 48 hepde geçensoň, Beşiktaşyň taryhy ugry 1992-1993 möwsüminiň 13-nji hepdesinde Galatasaraýy 3-1 hasabynda ýeňlişe sezewar boldy.

Iň uzak wagtlap öýde utulmadyk toparyň ady 90 oýun bilen Trabzonspora degişlidir. Mawy-gök topar, 1975-1976 möwsüminiň 10-njy hepdesinde başlap, 1981-1982 möwsüminiň 6-njy hepdesine çenli dowam etdi. Hüseýin Awni Aker stadionynda garşydaşlaryna ýol bermedik Gara deňziň wekili, bu döwürde oýnan 90 öý oýnunyň 70-sinde ýeňiş gazandy we 20-ä deň boldy. Seriýany tamamlan topar 1981-nji ýylyň 1-nji noýabrynda Trabzonspory 1-0 hasabynda ýeňlişe sezewar eden Kokaelispor boldy. 1998-nji ýylyň 25-nji ýanwarynda Bursaspordan 3-2 hasabynda utulan sary gyzyllar, takmynan 2,5 ýyldan soň, 1999-2000 möwsüminiň 33-nji hepdesinde Izmirde Altaýdan 1-0 hasabynda utulança, uzak meýdançada ýeňlişe sezewar bolmady.

Galatasaraýyň 2023-2024 we 2024-2025 möwsüminiň agalygy

Soňky ýyllarda ajaýyp çykyşy bilen ünsi özüne çeken Galatasaraý, Super liganyň köp möhüm rekordyny täzeledi. Sary-gyzyl topar, 2023-2024 möwsüminde (20-nji we 36-njy hepdäniň arasynda) 17 oýunda ýeňiş gazanan liganyň taryhynda bir möwsümde iň yzly-yzyna ýeňiş gazanan topara öwrüldi. Şol möwsümde 38 oýunda 33 ýeňiş gazanan Galatasaraý, diňe bir möwsümde iň köp ýeňiş gazanan topar adyna eýe bolmak bilen çäklenmän, 102 oçko toplap, liganyň taryhynda bal rekordyny täzeledi. Sary gyzyllar Super ligada 100 oçkodan geçen ilkinji topar bolmagy başardylar.

Galatasaraý, 2024-2025 möwsüminde gazanan çempionaty bilen jemi 25-nji orunda durýar. Çempionata ýetdi we formasynda 5-nji ýeri eýeledi. Staryldyz geýmäge hukugy bolan ilkinji klub hökmünde taryh döretdi. Sary-gyzyl klub ozal ligada 3-nji we 4-nji ýyldyzlary döşüne geýen ilkinji topar diýen ada eýe bolupdy. Galatasaraýyň ýene bir öý rekordy, 2001-nji ýylyň 13-nji maýynda Ali Sami Yenen stadionynda MKE Ankaragüçuny 2-1 hasabynda ýeňlişe sezewar bolan we 2002-2003 möwsüminiň 16-njy hepdesinde Beşiktaşa garşy 1-0 hasabynda ýeňlişe çenli dowam eden 25 oýunlyk öý ýeňşi .

Taryhy skandallar, düzgün ýalňyşlyklary we ýeňlişler

Beşiktaş Super liganyň taryhynda bir oýunda 5 oýunçynyň hemmesine gyzyl kartoçka alandan soň, ýeňilen ýeke-täk topar. 2004-nji ýylyň 25-nji ýanwarynda BJK İnönü stadionynda oýnan Beşiktaş - Samsunspor oýnunda emin Jem Papila gyzyl kartoçka bilen ak reňkli oýunçylar Karlos Antonio Zago, himbrahim Üzülmez, Ahmet ıldyldyrym, Daniel Gabriel Pancu we hanlhan Mansyz gyzyl kartoçka bilen ugradyldy. Hasap Samsunsporyň peýdasyna 4-1 bolsa-da, 85-nji minutda soňky gyzyl kartoçkadan soň, oýun düzgünlere laýyklykda terk edildi we TFF oýny Samsunsporyň peýdasyna 4-0 diýip hasaba aldy.

Daşary ýurtly oýunçylaryň düzgünleriniň bozulmagy hem liganyň taryhynda yz galdyrdy. 2000-2001 möwsüminde tälimçi Mustafa Denizli -iň ýolbaşçylygyndaky Fenerbahçe meýdançada Beşiktaşdan 3-0 hasabynda utuldy, oýnuň 64-nji minutynda Milan Rapaik Elvir Baliçiň ornuny tutdy, şol bir wagtyň özünde meýdançada 6 sany daşary ýurtly oýunçy bardy we "5 plyus 1" düzgünini bozandygy sebäpli 3-0 hasabynda ýeňlişe sezewar edildi. 2011-2012 möwsüminde Gazianteppor tälimçisi Hikmet Karaman tarapyndan şuňa meňzeş ýalňyşlyk goýberildi. Meýdanda 7 daşary ýurtly oýunçy bilen 4 minutlap bäsleşen “Sosa” Trabzonspor bilen 61-nji minutda oýna giren Sosa bilen meýdançada 4-1 hasabynda utulan oýunda 4-0 hasabynda ýeňilendigi yglan edildi.

Liganyň taryhynda düzgün ýalňyşlyklary sebäpli şu wagta çenli 4 oýun gaýtalandy:

1. 1994-1995 möwsümi (Gaziantepspor - Denizlispor): Gaziantepspor garşydaşyň ýarysyndan ofsaýd pökgini ulanandygy sebäpli emin Sebahattin Şahin oýny dowam etdirdi. Gaziantepspor gaýtalanan oýunda 3-1 hasabynda ýeňiş gazandy.

2. 2003-2004 möwsümi (Fenerbahçe - Çaýkur Rizespor): Fenerbahçe emin Ali Aýdynyň Rizesporyň Gustawo Wiktoriýa goşa sary kartoçkasyny görkezenden soň, 4-1 hasabynda ýeňiş gazandy, ýöne gyzyl kartoçkany ýatdan çykardy.

3. 2004-2005 Möwsümi (Beşiktaş - Gençlerbirliği): Emin Kuddusi Müftüoğlunyň erkin pökgi wagtynda yzygiderli sygyrmak bilen düzgün ýalňyşlygy sebäpli gaýtalanan oýun 0-0 hasabynda tamamlandy.

4. 2013-2014 Möwsümi (Kasympaşa - Beşiktaş): Beşiktaş, Kasympaşanyň Raýan Donk elindäki ikinji topy jerime meýdançasyndaky Hugo Almeidanyň aýagyna topy atyp, emini Baryş Şimşek emin urmagy bilen başlady.

Mundan başga-da, 2018-2019 möwsüminiň 18-nji hepdesinde oýnalan “Ahisarspor - Beşiktaş” oýnunda Beşiktaş, oýny saýlama sanawyna 13 daşary ýurtly oýunçyny bikanun girizenligi sebäpli, 3-0 hasabynda ýeňiş gazandy diýlip hasaplanylýar.

Klublaryň we oýunçylaryň ýatdan çykmajak statistikasy

Super liganyň 68 ýyllyk başdan geçirmesinde diňe 7 klub bar, olardan aşak düşmedi. Türk futbolynyň ägirtlerinden başga-da, 11-nji möwsümini ligada geçirjek Beşiktaş, Fenerbahçe, Galatasaraý we Trabzonspor , 8-nji möwsümini oýnajak Gaziantep FK we 3-nji möwsümine taýynlyk görmeýän Eýüpspor . Liganyň taryhynda iň köp ornaşan toparyň ady, 33 gezek gatnaşan Super ligada 7 gezek hoşlaşan Samsunspora degişlidir. Karşýyaka, Kaýserispor, Göztepe, Çaýkur Rizespor, Adana Demirspor we MKE Ankaragücü, hersi alty gezek göçürilmegi bilen iň köp ejir çeken beýleki toparlardy.

Super liganyň taryhynda "Uly dörtlik" diýlip atlandyrylýan Beşiktaş, Fenerbahçe, Galatasaraý we Trabzonsporyň ähli formalaryny geýmegi başaran iki futbolçy bar: Sergen chalçyn we Burak ılmaz . Karýerasynda Beşiktaş we Fenerbahçe üçin oýnan Tümer Metin , iki klubyň 100 ýyllygynda (2002-2003 Beşiktaş, 2006-2007 Fenerbahçe) çempionlyk gazanan ýeke-täk futbolçy hökmünde özboluşly rekord goýdy. Tejribeli ýarymgoragçy Mehmet Topal üç dürli klubda (Galatasaraý, Fenerbahçe we Medipol Başakşehir) çempionlyk kubogyny alan ilkinji oýunçy hökmünde taryh döretdi.

Super ligadan daşary ýurda iberilen iň gymmat türk futbolçysynyň ady, 2024-2025 möwsüminiň başynda 30 + 5 million ýewro üçin Fenerbahçe şäherinden Angliýanyň premýer-ligasynyň topary Braýtona geçen milli ýyldyz Ferdi Kadýogluna degişlidir. Tälimçi hökmünde iň köp oýnan ady 661 oýun bilen Rıza Çalymbaý, 634 oýun bilen Şenol Güneş. Liganyň taryhynda iň köp oýun oýnan oýunçynyň ady 515 oýun bilen Umut Bulutyňky bolsa-da, iň köp oýnan emin 21 möwsümde 385 oýun bilen Küneýt Çakyr boldy.